Against Eunomius 1.4–1.9
Greek text: PG 29.English: Claude (claude-opus-5-5), public domain (CC0).
Chapter 1
1.4PG 29:502
Πίστιν ἐκτίθεται πρῶτον ἐξ ἁπλῶν καὶ ἀδιορίστων λέξεων συγκειμένην, ἧ ἐχρήσαντο καί τινες τῶν Πατέρων, οὐχὶ πρὸς ζητήσεις ὑποκειμένας ἀποτεινόμενοι, ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτως ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἐν ἁπλότητι καρδίας διαλεγόμενοι. ΕἾ τε καὶ “Ἄρειος, ὥς φασι, σοφιζόμενος τὸν ᾿Αλέξανδρον, ταύτην αὐτῷ προετείνατο (καὶ γὰρ τοῦτο λέγουσιν), ἀλλ᾽ ὁμοῦ μὲν ταύτην ὡς ὀμολογοῦσαν τῇ ἑαυτοῦ γνώμῃ προΐσχεται διὰ δύο προφάσεις " μίαν μὲν, ὥστε τὴν τῆς καινοτομίας ὑπόνοιαν ἐκφυγεῖν, ἐν τῷ τὴν τῶν Πατέρων πίστιν ὡς ὀρθῶς ἔχουσαν ἀποδέχεσθαι" ἑτέραν δὲ, τοῦ πάντας ἀπροοράτως ταῖς πάγαις αὑτοῦ τῶν σοφισμάτων περιπεσεῖν τῇ ἁπλότητι τῶν ῥημάτων τούτων καταπιστεύσαντας. Ὁμοῦ δὲ κἀκεῖνο συνεῖδεν, ὅτι καὶ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην εὐπροσώπως αὐτῷ παρεισαγαγεῖν ὑπάρξει, ἐξηγουμένῳ δῆθεν τὰ τῶν Πατέρων, καὶ μάλιστα μὲν λήσεσθαι ἀσεβῶν· εἰ δ᾽ ἄρα καὶ φωραθείη, ἀναίτιος εἶναι δόξειν, ὡς οὐδὲν οἴκοθεν οὐδὲ παρ᾽ ἑαυτοῦ τι λέγων, ἀλλ᾽ ἀλλοτρίας γενόμενος διανοίας ἐξηγητής. Ἐν ᾧ δὴ καὶ γελοιότατόν τι παθὼν οὐχ ἐπήσθετο. Ἐπαινέσας γὰρ αὐτὴν πολλὰ καὶ μεγάλα, μικρὸν ὑποβὰς, τοῖς αἰσχίστοις πάλιν ὀνείδεσι περιβάλλει. ᾿Αλλ᾽ ἵνα σαφέστερον ὃ λέγω γένηται, κατὰ μέρη τὸν λόγον διελόμενος ἐξετάσω. Καὶ πρῶτόν γε τὴν πίστιν ἣν προτείνεται καταμάθωμεν, αὐτὰς τὰς ἐκείνου φωνὰς παραθέμενοι. ΕΥ̓͂Ν. Τὴν δὲ κρατοῦσαν, φησὶν. ἄνωθεν παρὰ τῶν Πατέρων εὐσεβῆ παράδοσιν, ὥσπερ τινὰ γνώμονα καὶ κανόνα προεχθέμενοι, ἀκριβεῖ τούτῳ χρησώμεθα κριτηρίῳ πρὸς τὴν τῶν λεγομένων ἐπίκρισιν. … ΕΥ̓͂Ν. Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκράτορα, ἐξ οὗ τὰ πάντα. καὶ εἰς ἕνα μονογενῆ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, Θεὸν Λόγον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, δι᾽ οὗ τὰ πάντα. καὶ εἰς ἕν Πνεῦμα ἅγιον, τὸ παράκλητον. ΒΑΣ. Εἶτα εὐθὺς ἐπισυνάπτει. ΕΥ̓͂Ν. Ἡ μὲν οὖν ἁπλουστέρα πίστις καὶ κοινὴ πάντων, ὅσοις τὸ δοκεῖν ἣ τὸ εἶναι Χριστιανοῖς ἐπιμελὲς, ὡς ἐν ἐπιδρομῇ κεφαλαιωδέστερον εἰπεῖν, αὕτη. ΒΑΣ. Περὶ μὲν οὖν τῆς ἐν οἷς εἶπεν ἐναντιότητος καὶ τῆς ἀναισχύντου μάχης τῶν εἰρημένων πρὸς ἄλληλα μικρὸν ὕστερον ἐροῦμεν. Ἐκεῖνο δὲ προ… …οἷς ἄνω λόγοις πάνυ σοβαρῶς ἡμῖν ἐπαγγελλόμενος …θειαν. Ἐνταῦθα τοίνυν που γέγραπται" Πιστεύομὲν τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ἣ, πιστεύομεν ἀνόμοιον κατὰ τὴν οὐσίαν εἶναι τὸν Μονογενῆ τῷ Πατρί. Ταῦτα γὰρ ἔγραψεν ἂν, εἴπερ, ὡς ὑπέσχετο, μηδενὶ παραπετάσματι δολερῷ τὸ ἑαυτοῦ φρόνημα συνεσκίαζεν, ᾿Αλλ᾽, οἶμαι, πᾶσιν ἐπιβούλως τοῖς λόγοις χρώμενος, τὰ μὲν παρ' ἑαυτοῦ σιωπᾷ, ἵνα μὴ ἀγυμνάστοις ταῖς ἀκοαῖς προσβάλλων ἀπίθανον ἑαυτὸν καὶ δυσπαράδεκτον … τὴν δὲ τῶν Πατέρων πίστιν προβάλλεται, ἢ διὰ τὴν μεσότητα τῶν ἐν αὐτῇ ῥημάτων οὔτε τι ἐναντίωμα πρὸς τὴν ὅλην τοῦ λόγου αὐτῷ κατασκευὴν παρέξειν ἔμελλε, καὶ ἀκολουθήσειν ῥᾳδίως ἐν ἐξηγήσεως εἴδει μετάγοντι τὸν λόγον ἐφ᾽ ἃ προήρηται. Ὡς δὲ ἀληθῆ ταῦτα, δῆλον αὐτόθεν. Ἐκθέμενος γὰρ αὑτὴν, εὐθὺς ἐπιπηδᾷ τῇ ἐξηγήσει, προφάσει χρώμενος ἄλλῃ τέ τινι, καὶ ὅτι οὐχ ἐξαρχεῖ πρὸς τὴν διάλυσιν τοῦ ἐγκλήματος. Τίνος οὖν ἕνεκεν αὐτὴν προέβαλον, ἀλλ' οὐχ εὐθὺς ἐπ’ ἐκείνους ἦλθες τοὺς λόγους, οἷ καὶ τὸ ἀκριβὲς εἶχον, καὶ ἐξαιρεῖσθαί σε τῶν ἐγκλημάτων ἔμελλον; Νῦν δὲ προτείνεται μὲν ὡς ἀσφαλὲς κριτήριον, διορθοῦται δὲ πάλιν, ὡς οὐδὲν ὑγιὲς ἔχουσαν. Τοῦτο δὲ παντὶ γνώριμον, ὅτι, ὥσπερ ἀγκίστρῳ πρὸς θάνατον ἕλκοντι, τῷ ἑαυτοῦ φρονῇματι τὸ ἁπλοῦν τῆς πίστεως, οἷόν τι δέλεαρ, πε… …τεροι ἀφυλάκτως τῷ κακῷ τῆς ἀσεβείας …σιν. Ὡς ἂν δὲ μὴ δόξειεν ἄνευ ἀνάγκης τῇ ἐπιδιορθώσει τῆς πίστεως ἐγχειρεῖν, ἣν αὐτὸς ἀπεσέμνυνε ταῖς ὑπερβολαῖς τῶν ἐπαίνων, ταύτην, ὥσπερ ἐπιλαθόμενος τῶν ἑαυτοῦ λόγων, σκέψασθε πῶς δια… ΕΥ̓͂Ν. Ἡ μὲν οὖν ἁπλουστέρα καὶ κοινὴ πάντων “πίστις ὅσοις τὸ δοκεῖν ἣ τὸ εἶναι Χριστιανοῖς ἔπιμελὲς, ὡς ἐν ἐπιδρομῇ κεφαλαιωδέστερον εἰπεῖν, αὕτη. ΒΑΣ. Εἰπέ μοι, ἡ εὐσεβὴς τῶν Πατέρων παράδοσις, καὶ ὁ χανὼν, ὡς αὐτὸς ὠνόμασας, καὶ ὁ γνώμων, καὶ τὸ ἀσφαλὲς κριτήριον, νῦν ὄργανον ἀπάτης, καὶ τέχνη σχηματισμοῦ, καὶ τὰ τοιαῦτα πάλιν προσαγορεύεται; Εἰ γὰρ οὐχὶ τοῖς ὄντως οὖσι Χριστιανοῖς ἐφαρμόζει, ἀλλὰ τοῖς τὸ δοκεῖν πρὸ τοῦ εἶναι τετιμηκόσι, τί ἄλλο περὶ αὐτῆς ὑπολαμβάνειν ἣ ταῦτα προσῆκε; Τίς ἂν οὖν, μὴ παντελῶς παραπαίων, τὸν κανόνα τοῦ εὐθέως τοῖς τὴν ψυχὴν διαστρόφοις …ζειν εἴποι, καὶ τὸν γνώμονα τῆς ἀληθείας τοῖς ἐχθροῖς τῆς ἀληθείας; Οἱ γὰρ τὸ ὀνομάζεσθαι Χριστιανοὶ πρὸ τοῦ ἀληθῶς εἶναι τετιμηκότες, ἐπὶ τῇ τῶν πολλῶν ἀπάτῃ τὸν σχηματισμὸν τοῦτον ὑποδυόμενοι, πόῤῥω πάσης εὐθύτητος καὶ ἀληθείας εἰσίν. Οὔτε οὖν διεστραμμένον κατευθυνθήσεται, ὡς τοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ λόγος, οὔτε τὰ τῆς ἀληθείας κριτήρια τοῖς τὸ ψεῦδος κατὰ τὸν βίον ἡρημένοις ἁρμόσει, ὅπερ … ᾿Αλλὰ δι᾽ ἃς εἶπον αἰτίας εἰς οὕτω προδήλους ἐναντιότητας ὑπενέχθη, ἵνα οἷς μὲν ἐπαινεῖ τὴν πίστιν κοινωνεῖν τοῖς Πατράσι τῆς εὐσεβείας δόξῃ, οἷς δὲ λαμβάνεται πάλιν αὐτῆς, τὴν ὁδὸν ἑαυτῷ πρὸς τὴν ἐξήγησιν ὑπανοίξῃ. Διὰ τοῦτο τὴν αὐτὴν καὶ κανόνα λέγει, καὶ προσθήκης φησὶν ἀκριβεστέρας δεῖσθαι. Τοῦτο δὲ αὐτὸ καὶ τῆς ἐσχάτης ἀμαθείας σημεῖον ἔστω, εἴ τῳ καὶ τοῦτο φίλον παρεξετάζειν. Ὁ γάρ τοι χανὼν, ὦ σοφώτατε, καὶ ὁ γνώμων, ἕως ἂν μηδὲν ἐνδέῃ τοῦ χανὼν εἶναι καὶ γνώμων, οὐδεμίαν προθήκην εἰς ἀκρίβειαν ἐπιδέχεται. Κατὰ γὰρ τὸ ἐλλεῖπὸν ἡ πρόσθεσις. ᾿Ατελεῖς δὲ ὑπάρχοντες, οὐδὲ τῶν προσηγοριῶν τούτων ὑγιῶς ἂν ἔτι τυγχάνοιεν. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς τοσοῦτον. “Ηδη δὲ καὶ οὗς ἐκτίθεται περὶ Θεοῦ λόγους ἐπισκεψώμεθα. ΕΥ̓͂Ν. Εἷς τοίνυν, φησὶ, κατά τε φυσικὴν ἔννοιαν καὶ κατὰ τὴν τῶν Πατέρων διδασκαλίαν ἡμῖν ὡμολόγῆται Θεὸς, μήτε παρ᾽ ἑαυτοῦ μήτε παρ᾽ ἑτέρου γενόμενος. Ἑκάτερον γὰρ αὐτῶν ἐπίσης ἀδύνατον, … προϋπάρχειν, καὶ τὸ ποιούμενον τοῦ ποιοῦντος εἶναι δεύτερον. Μήτε δὲ αὐτὸ ἑαυτοῦ πρότερον ἣ ὕστερον εἶναι δύνασθαι, μήτε ἕτερόν τι πρὸ τοῦ Θεοῦ. Ἦ γὰρ ἂν ἐκεῖνο πρὸ τοῦ δευτέρου τὸ τῆς θεότητος ἔσχεν ἀξίωμα. ΒΑΣ. Τίνος οὖν ἕνεκεν πᾶσαν αὐτοῦ ταύτην παρεθέμην τὴν λέξιν; Ἵνα καταφανὴς ἡ ἀδολεσχία τοῦ ἀνδρὸς, ἧ χρῆται παρὰ πάντα τὸν λόγον, γένηται. Εἰπὼν γὰρ αὐτὸς ἐναργὲς ὑπάρχειν ταῖς κοιναῖς πάντων ἐννοίαις τὸ εἶναι τὸν Θεὸν ἀγέννητον, ἀποδείξεις τούτου κομίζειν ἡμῖν ἐπιχειρεῖ, παραπλήσιον ποιῶν, ὥσπερ ἂν εἴ τις ἐν σταθερᾷ μεσημβρίᾳ τοὺς ἐῤῥωμένους τὰς ὄψεις λόγῳ διδάσκειν βούλοιτο φανότατον εἶναι τῶν κατ᾽ οὐρανὸν ἀστέρων τὸν ἦλιον. Εἰ δὲ ὁ τὰ τῇ αἰσθήσει γνώριμα λόγῳ δεικνὺς καταγέλαστος, ὁ τὰ ταῖς κοιναῖς προλήψεσιν ὡμολογημένα διδάσκων πῶς οὐχὶ τῆς ἴσης παρανοίας ὑπεύθυνος : Πολλῷ γὰρ δήπου ταῦτα τῶν διὰ τῆς ὄψεως φαινομένων τοῖς σωφρονοῦσι πιστότερα. Εἰ μὲν οὖν ἣν τις ὁ κατὰ τῆς ἀληθείας ταύτης ἀναισχυντῶν, καὶ τὸν ἀγέννητον ἣ παρ᾽ ἑαυτοῦ ἣ παρ᾽ ἑτέρου γεγεννῆσθαι διατεινόμενος, εἶχεν ἄν τινα τυχὸν συγγνώμην ἡ ματαιότης τῶν λεγομένων “ εἰ δὲ οὐδεὶς μέχρι σήμερον οὔτε τῶν ἔξω τοῦ λόγου τοῦ καθ᾽ ἡμᾶς, οὔτε τῶν ἐξ αὐτῆς τῆς Ἐκκλησίας ἐπαναστάντων τῇ ἀληθείᾳ, εἰς περὶ τῆς ἀγεννησίας τοῦ ἀγεννήτου " τέ κέρδος ἐκ τῶν λόγων τούτων, οὐ συνορῶ. Ἢ τῶν ᾿Αριστοτέλους ὄντως ἡμῖν καὶ Χρυσίππου συλλογισμῶν ἔδει πρὸς τὸ μαθεῖν, ὅτι ὁ ἀγέννητος οὐ γεγέννηται, οὔτε αὐτὸς ὑφ᾽ ἑαυτοῦ, οὔτε ὑφ᾽ ἑτέρου; καὶ οὔτε πρεσβύτερος, οὔτε νεώτερος αὐτός ἐστιν ἑαυτοῦ; Τί οὖν αὐτῷ ταῦτα βούλεται; Δοκεῖ μοι ὁμοῦ μὲν τοῖς ἀκολούθοις ἐγκαλλωπίζεσθαι, ὡς δὴ πυκνός τις καὶ περιττὸς τὴν διάνοιαν, καὶ ὀξὺς μὲν ὑπιδέσθαι τὸ ἄτοπον, ὀξύτερος δὲ διαλῦσαι τὸ φωραθὲν, καὶ διὰ τοῦτο ἐναβρύνεσθαι τῇ τῶν λόγων στροφῇ, καὶ περὶ τὴν ἀπόδειξιν λεπτουργεῖν τοῦ μήτε ὑφ᾽ ἑαυτοῦ μήτε ὑφ᾽ ἑτέρου τὸν ἀγέννητον γεγεννῆσθαι. "Ἔπειτα μέντοι οὐδὲ ἐνταῦθα τῆς ἑαυτοῦ τέχνης ἐπιλανθάνεται" ἀλλ᾽ ἐν τῇ τῶν ὁμολογουμένων διατριβῇ, ὥσπερ στοιχεῖά τινα πρὸς τοὺς ἑξῆς λόγους ἑαυτῷ παρεμβάλλει. Οὐ γὰρ ἀργῶς αὑτῷ ἐκεῖνο ἔχει, ὅτι δεῖ, κατὰ ἀλήθειαν, τὸ ποιοῦν … Υἱοῦ λόγοις προδιωμολογημένον ἔχῃ, τὸ ὕστερον προσγεγενῆσθαι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, εἴπερ τὸ ποιοῦν ἔστι τοῦ γινομένου πρεσβύτερον" τούτῳ δὲ ὡς ἐπόμενον λάβῃ, τὸ ἐκ μὴ ὄντων τὸν Υἱὸν γεγεννῆσθαι. ᾿Αλλ᾽ ὁ μὲν τῆς εἰς τὸν Υἱὸν ἀσεβείας ἔλεγχος ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ἀναμεινάτω. Ἐγὼ δὲ καὶ τὴν τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίαν, κἂν τὰ μάλιστα δοκῇ ταῖς ἐννοίαις ἡμῶν συμβαίνειν, ἀλλ᾽ οὖν ὡς οὐδαμοῦ τῆς Γραφῆς κειμένην, καὶ πρῶτον στοιχεῖον οὖσαν τῆς βλασφημίας αὐτῶν, σιωπᾶσθαι ἂν δικαίως ἀξίαν εἶναι φήσαιμι, τῆς Πατρὸς φωνῆς ἴσον δυναμένης τῷ ἀγεννήτῳ, πρὸς τῷ καὶ τὴν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἔννοιαν συνημμένως ἑαυτῇ διὰ τῆς σχέσεως συνεισάγειν. Ὁ γὰρ ὄντως Πατὴρ καὶ μόνος ἐξ οὐδενός ἐστιν ἑτέρου" τὸ δὲ, ἐξ οὐδενὸς, ταυτόν ἐστι τῷ, ἀγέννητος. Οὐ τοίνυν ἀγέννητον προσαγορευτέον μᾶλλον ἡμῖν ἣ Πατέρα, εἴ γε μὴ μέλλοιμεν εἶναι σοφώτεροι τῶν διδαγμάτων τοῦ Σωτῆρος, εἰπόντος: Πορευθέντες, βαπτίζετε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, ἀλλ᾽ οὐχὶ τοῦ ἀγεννήτου. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς τοσοῦτον. Ἡμεῖς δὲ τὰ συνεχῇ τοῦ λόγου διασκεψώμεθα. Ὀλίγον γὰρ προελθὼν, καὶ οἷον συγκεφαλαιούμενος αὐτὸς ἑαυτῷ τὰ εἰρημένα, οὔτω γράφει. ΕΥ̓͂Ν. Ἆρ᾽ οὖν, εἰ μήτε αὐτὸς ἑαυτοῦ, μήτε ἕτερόν τι αὐτοῦ προὐπάρχειν δέδεικται, πρὸ δὲ πάντων αὐτὸς, ἀκολουθεῖ τούτῳ τὸ ἀγέννητον " μᾶλλον δὲ αὐτό ἐστιν οὐσία ἀγέννητος. ΒΑΣ. Ἣν τοίνυν ἐν τούτοις ἐφωράσαμεν …γίαν συνιδεῖν μὲν, οἶμαι, καὶ πάνυ ῥάδιον τῷ καὶ μικρὸν ἐπιστήσαντι, ἐμφανῆ δὲ ποιῆσαι τοῖς πολλοῖς οὐχ εὐμαρές. Πλὴν ἀλλὰ πειρατέον, τὴν ἐλπίδα θεμένους ἐπὶ τὸν διδόντα ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις, δυνάμει πολλῇ. Εἰπὼν, ὅτι, εἰ μήτε αὐτὸς ἑαυτοῦ, μήτε ἕτερόν τι αὐτοῦ προϋπάρχει, ἀκολουθεῖ αὐτῷ τὸ ἀγέννητον εἶτα συνιδὼν, ὅτι ἐκ τῆς τῶν τεθέντων ἀκολουθίας πρὸς τὸ ἐναντίον αὐτῷ περιῆλθεν ὁ λόγος (εἰ γὰρ ἀκολουθεῖ τῷ Θεῷ τὸ ἀγέννητον, ἔξωθεν αὐτῷ παρέπεται δηλονότι. Τὸ δὲ ἔξωθεν τοῦ Θεοῦ οὐχ οὐσία αὐτοῦ ἐστιν. Ἐκ δὲ τούτων οἰχήσεται διαρρυὲν αὐτῷ τὸ σκαιώρημα), ἵνα δὲ μὴ τοῦτο πάθῃ, τὶ ποιεῖ; Βραχὺ φροντίσας τοῦ γέλωτος, ὃν ἐπὶ τῷ τὰ ἀνακόλουθα λέγειν ὑπέχειν ἔμελλε, τῇ ἐπιδιορθώσει ἀπήγαγε τὸν λόγον πρὸς ἃ ἐβούλετο, εἰπών" Μᾶλλον δὲ αὐτό ἐστιν οὐσία ἀγέννητος. Τοῦτο δὲ οὐδεμίαν μὲν ἔχει ὁμολογίαν πρὸς τὰ προάγοντα " "πῶς γὰρ καὶ ἑπόμενον αὐτῷ τὸ ἀγέννητον ὁ Θεὸς … λόγῳ περιεχόμενον; ὅμως γε μὴν οὐκ ἐᾷ παντελῶς αὐτῷ διαφθαρῆναι τὸ σόφισμα. Εἰ γὰρ, εἰπὼν, ὅτι ἀκολουθεῖ αὐτῷ τὸ ἀγέννητον, ἐνταῦθα τὸν λόγον ἔστησεν, οὐχ ἂν εἶχεν ὅπως ἣ τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν λέγῃ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ἣ ἀλλοτρίως ἔχοντα κατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὸν μονογενῆ Υἱὸν ἐπιδείξῃ, οὐδενὸς δυναμένου τῶν ἔξωθεν ἑπομένων, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὴν κατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν οἰκειότητα διιστᾶν. Νῦν δὲ τῷ ἐπαγαγεῖν, Μᾶλλον δὲ αὐτό ἐστιν οὐσία ἀγέννητος, ἐνεδείξατο, ὅτι αὐτὸ, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀγεννησία ἐστί" τοῦτο δὲ ὅσον αὐτῷ δρόμον ἀεὶ πρὸς τὴν ἐγχείρησιν τῆς ἀσεβείας μικρὸν τῷ λόγῳ προελθὼν ἐπιδείξω. "Ἔστι δ᾽ ἄρα, ὃ μὲν ἐξ ἀρχῆς εἴπεν, ἐκ τῆς τῶν πραγμάτων ἀληθείας κατὰ τὸ ἀκόλουθον τῶν δεδομένων ἀναφανέν ὃ δὲ τελευταῖον ἐπέθηκεν, ἐκ τοῦ φρονήματος τοῦ αἱρετικοῦ προσερρίφη, ἀναισχυντότατα πάντων τοῦ λογογράφου πρὸς τὴν ἐπιδιόρθωσιν τοῦ λόγου μεταπηδήσαντος. Πῶς γὰρ τὸ αὐτὸ καὶ ἀκολουθεῖ τῷ Θεῷ, καὶ ταυτόν ἐστιν αὐτῷ, πᾶσιν ὄντος προδήλου, ὅτι τὸ ἀκολουθοῦν ἕτερόν ἐστι παρὰ τὸν οὗ ἐστιν ἐπακολούθημα; Ὃ δὲ, ὥσπερ ὁδοῦ τινος λαβόμενος, ἐκ τοῦ καθ' ὑφαρπαγὴν αὐτῷ προληφθέντος λόγον, πρὸς τὴν κατασκευὴν ἐντεῦθεν χωρεῖ τοῦ τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, ἵνα, τούτου δειχθέντος, ὁμολογούμενον ἔχῃ τὸ ἀνόμοιον κατὰ τὴν οὐσίαν εἶναι τὸν Μονογενῆ͵ τῷ Πατρί. Σκοπεῖτε δὲ ἃ φησιν. ΕΥ̓͂Ν. ᾿Αγέννητον δὲ λέγοντες, οὐχ ὀνόματι μόνον, κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην, σεμνύνειν οἰόμεθα δεῖν, ἐκτιννύναι δὲ αὐτῷ τὸ πάντων ἀναγκαιότατον ὄφλημα τῷ Θεῷ τὴν τοῦ εἶναι ὃ ἐστιν ὁμολογίαν. Τὰ γάρ τοι κατ᾽ ἐπίνοιαν λεγόμενα, ἐν ὀνόμασι μόνον καὶ προφορᾷ τὸ εἶναι ἔχοντα, ταῖς φωναῖς συνδιαλύεσθαι πέφυκεν. ΒΑΣ. ᾿Αναιρεῖ τὸ κατ᾽ ἐπίνοιαν θεωρεῖσθαι ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννητον, ἡγούμενος ἐντεῦθεν ῥᾳδίαν αὐτῷ τὴν ἐπιχείρησιν ἔσεσθαι τοῦ τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ ἐκ τούτου δὲ ἀναντιῤῥήτως δείξειν, ἀνόμοιον εἶναι κατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὸν μονογενῆ Υἱὸν τῷ Πατρί, Διὰ τοῦτο προσπλέκεται τῷ ῥήματι τῆς ἐπινοίας, ὡς οὐδὲν σημαίνοντι τὸ παράπαν, ἀλλ' ἐν μόνῃ τῇ προφορᾷ τὴν ὑπόστασιν κεκτημένῳ" καὶ ἀνάξιον εἶναι Θεοῦ προσποιεῖται ταῖς ἐπινοίαις αὐτὸν ἀποσεμνύνειν, Ἐγὼ δὲ εἰ μὲν ἐπινοίᾳ θεωρητὸν ἣ μὴ τὸ ἀγέννητον, οὕπω διισχυρίζομαι πρὶν ἂν ὑπ᾽ αὐτῆς τοῦ λόγου τῆς ἐξετάσεως διδαχθῶμεν. Αὐτὸ δὲ τοῦτο, τί ποτέ ἐστιν ἡ ἐπίνοια, ἡδέως ἂν αὐτὸν ἐρωτήσαιμι - ἄρ᾽ οὐδὲν παντάπασι σημαίνει τὸ ὄνομα τοῦτο, καὶ ψόφος ἄλλως ἐστὶ διὰ τῆς γλώττης ἐκπίπτων; ᾿Αλλὰ τὸ τοιοῦτον οὐχὶ ἐπίνοια, παράνοια δ' ἂν μᾶλλον καὶ φλυαρία προσαγορεύοιτο. Εἰ δὲ συγχωροίη σημαίνειν μέν τι τὴν ἐπίνοιαν, ψευδὲς δὲ τοῦτο παντελῶς καὶ ἀνύπαρκτον, ὡς ἐν ταῖς μυθοποιίαις κενταύρων δή τινων ἀναπλασμοὺς καὶ χιμαίρας, πῶς τὸ σημαινόμενον ψεῦδος τῷ ψόφῳ τῆς γλώττης συναφανίζεται, τῆς μὲν φωνῆς πάντως εἰς ἀέρα προχεομένης, τῶν δὲ ψευδῶν νοημάτων ἐναπομενόντων τῇ διανοίᾳ; Οὐδὲ γὰρ ἐπειδάν ποτε ψευδῶν παντελῶς καὶ διακένων ἢ ἐν ταῖς καθ᾽ ὕπνον φαντασίαις, ἣ ἄλλως ἐν τοῖς ματαίοις τοῦ νοῦ κινήμασιν ἡ ψυχὴ πληρωθεῖσα, παρακατάσχῃ τῇ μνήμῃ, εἶτα διὰ τῆς φωνῆς ἐξαγγεῖλαι προέληται, ὁμοῦ τῷ προενεχθέντι λόγῳ συνηφανίσθη καὶ τὰ φαντάσματα. Πολλοῦ γὰρ ἂν ἄξιον ἦν τὰ ψευδῆ λέγειν, εἴπερ ἡ φύσις τοῦ Ψεύδους τοῖς λαλουμένοις συνδιεφθείρετο" ἀλλ᾽ οὐχ ἔχον ἐστὶ φύσιν τοῦτό γε. Ὑπόλοιπον δ᾽ ἂν εἴη δεικνύναι, πῶς μὲν ἡ συνήθεια, καὶ ἐπὶ ποίων πραγμάτων τῇ ἐπινοίᾳ χρῆται" πῶς δὲ τὰ θεῖα λόγια τὴν χρῆσιν αὐτῆς παρεδέξατο. Ὁρῶμεν τοίνυν, ὅτι ἐν μὲν τῇ κοινῇ χρήσει τὰ ταῖς ἀθρόαις ἐπιβολαῖς τοῦ νοῦ ἁπλᾶ δοκοῦντα εἶναι καὶ μοναχὰ, ταῖς δὲ κατὰ λεπτὸν ἐξετάσεσι ποικίλα φαινόμενα, καὶ πολλὰ ταῦτα τῷ νῷ διαιρούμενα, ἐπινοίᾳ μόνῃ διαιρετὰ λέγεται. Οἷον, τὸ σῶμα ἁπλοῦν μὲν εἶναί φησιν ἡ πρώτη ἔντευξις, ποικίλον δὲ ὁ λόγος ἐπιὼν δείκνυσι, τῇ ἐπινοίᾳ αὐτὸ εἰς τὰ ἐξ ὧν σύγχειται διαλύων, καὶ χρῶμα, καὶ σχῆμα, καὶ ἀντιτυπίαν, καὶ μέγεθος, καὶ τὰ λοιπά. Πάλιν τὰ ἀνυπόστατα μὲν παντελῶς, κατὰ δὲ ἀναζωγράφησίν τινα τῆς ἐννοίας καὶ φαντασίαν μόνην ἀνατυπούμενα, ὡς ὅσα οἱ μυθοποιοὶ καὶ ζωγράφοι πρὸς τὴν τῶν ἐντυγχανόντων ἔκπληξιν τερατεύονται κατ' ἐπίνοιαν καὶ ταῦτα θεωρητὰ ὑπὸ τῆς συνηθείας λέγεται. Ὧν οὐδενὸς ἐπιμνησθεὶς οὗτος, ἢ ἀμαθῶς ἣ κακούργως, περὶ τῆς τῶν ἀνυπάρκτων ἐπινοίας μόνης ἡμῖν ἐφιλοσόφησε " καὶ οὐδὲ ταύτην ὡς ἔχει φύσεως ἐξηγούμενος. Οὐ γὰρ σημαίνειν μέν τι τὴν ἐπίνοιαν, ψευδὲς δὲ τοῦτο, φησίν" ἀλλὰ παντελῶς ἄσημον εἶναι τὸ ὄνομα, καὶ ἐν μόνη τῇ ἐκφωνήσει τὴν ὑπόστασιν ἔχειν. Καίτοι τοσοῦτον ἀπέχει τοῦ κατὰ τῶν ματαίων μόνων καὶ ἀνυποστάτων φαντασιῶν τὸ ὄνομα τοῦτο τῆς ἐπινοίας κεῖσθαι, ὥστε μετὰ τὰ πρῶτον ἡμῖν ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως ἐγγινόμενον νόημα τὴν λεπτοτέραν καὶ ἀκριβεστέραν τοῦ νοηθέντος ἐπενθύμησιν ἐπίνοιαν ὀνομάζεσθαι - ὅθεν ἡ συνήθεια καλεῖ ἐπιλογισμὸν, εἰ καὶ μὴ οἰκείως. Οἷον τοῦ σίτου νόημα μὲν ἁπλοῦν ἐνυπάρχει πᾶσι, καθὸ φανέντα γνωρίζομεν" ἐν δὲ τῇ ἀκριβεῖ περὶ αὐτοῦ ἐξετάσει, θεωρία τε πλειόνων προσέρχεται, καὶ προσηγορίαι διάφοροι τῶν νοηθέντων σημαντικαί. Τὸν γὰρ αὐτὸν σῖτον νῦν μὲν καρπὸν λέγομεν, νῦν δὲ σπέρμα, καὶ πάλιν τροφήν καρπὸν μὲν, ὡς τέλος τῆς παρελθούσης γεωργίας" σπέρμα δὲ, ὡς ἀρχὴν τῆς μελλούσης" τροφὴν δὲ, ὡς κατάλληλον εἰς προσθήκην τῷ τοῦ προσφερομένου σώματι. Τούτων ἕν ἕκαστον τῶν λεγομένων καὶ κατ᾽ ἐπίνοιαν θεωρεῖται, καὶ τῷ ψόφῳ τῆς γλώσσης οὐ συναπέρχεται" ἀλλὰ τῇ ψυχῇ τοῦ νενοηκότος ἐνίδρυται τὰ νοήματα, Καὶ ἀπαξαπλῶς, πάντα τὰ τῇ αἰσθήσει γνώριμα, καὶ ἁπλᾶ μὲν εἶναι τῷ ὑποκειμένῳ δοκοῦντα, ποικίλον δὲ λόγον κατὰ τὴν θεωρίαν ἐπιδεχόμενα, ἐπινοίᾳ θεωρητὰ λέγεται. Ἐγγὺς δὴ τοῦ τοιούτου τρόπου τῆς ἐπινοίας τὴν χρῆσιν καὶ παρὰ τοῦ θείου δεδιδάγμεθα λόγου. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα παρήσω, πολλὰ ἔχων εἰπεῖν, ἑνὸς δὲ μόνου τοῦ καιριωτάτου μνησθήσομαι. Ὁ Κύριος ἡμῶν ᾿Ιησοῦς Χριστὸς ἐν τοῖς περὶ ἑαυτοῦ λόγοις, τὴν φιλανθρωπίαν τῆς θεότητος καὶ τὴν ἐξ οἰκονομίας χάριν τοῖς ἀνθρώποις παραδηλῶν, ἰδιώμασί τισι τοῖς περὶ αὐτὸν θεωρουμένοις ἀπεσήμαινε ταύτην, θύραν ἑαυτὸν λέγων, καὶ ὁδὸν, καὶ ἄρτον, καὶ ἄμπελον, καὶ ποιμένα, καὶ φῶς, οὐ πολυώνυμός τις ὥν' οὐ γὰρ πάντα τὰ ὀνόματα εἰς ταυτὸν ἀλλήλοις φέρει. Ἄλλο γὰρ τὸ σημαινόμενον φωτὸς, καὶ ἄλλο ἀμπέλου, καὶ ἄλλο ὁδοῦ, καὶ ἄλλο ποιμένος. ᾿Αλλ᾽ ἕν ὧν κατὰ τὸ ὑποκείμενον, καὶ μία οὐσία καὶ ἁπλῇ καὶ ἀσύνθετος, ἄλλοτε ἄλλως ἑαυτὸν ὀνομάζει, ταῖς ἐπινοίαις διαφερούσας ἀλλήλων τὰς προσηγορίας μεθαρμοζόμενος. Κατὰ γὰρ τὴν τῶν ἐνεργειῶν διαφορὰν, καὶ τὴν πρὸς τὰ εὐεργετούμενα σχέσιν, διάφορα ἑαυτῷ καὶ τὰ ὀνόματα τίθεται. Φῶς μὲν γὰρ ἑαυτὸν τοῦ κόσμου λέγει, τό τε ἀπρόσιτον τῆς ἐν τῇ θεότητι δόξης τῷ ὀνόματι τούτῳ διασημαίνων, καὶ ὡς τῇ λαμπρότητι τῆς γνώσεως τοὺς κεκαθαρμένους τὸ ὄμμα τῆς ψυχῆς χαταυγάζων" ἄμπελον δὲ, ὡς τοὺς ἐν αὐτῷ κατὰ τὴν πίστιν ἐῤῥιζωμένους ἐπ᾽ ἔργων ἀγαθῶν καρποφορίαις ἐκτρέφων᾽ ἄρτον δὲ, ὡς οἰκειοτάτη τροφὴ λογικοῦ τυγχάνων, τῷ διαχρατεῖν τὴν σύστασιν τῆς ψυχῆς, καὶ τὸ ἰδίωμα αὐτῆς διασώζειν, ἀναπληρῶν ἀεὶ παρ᾽ ἑαυτοῦ τὸ ἐνδέον, καὶ πρὸς τὴν ἐξ ἀλογίας ἐγγινομένην ἀῤῥωστίαν οὐχ ἐῶν ὑποφέρεσθαι. Καὶ οὕτως ἄν τις τῶν ὀνομάτων ἕκαστον ἐφοδεύων ποικίλας εὕροι τὰς ἐπινοίας ἑνὸς ἑκάστου τοῦ χατὰ τὴν οὐσίαν τοῖς πᾶσιν ὑποκειμένου. Τίς οὖν οὕτω τὴν γλῶσσαν πρὸς. βλασφημίαν ἠκόνηται, ὥστε τολμῆσαι εἰπεῖν ταῖς φωναῖς τὰς ἐπινοίας ταύτας συνδιαλύεσθαι; Τί οὖν ἄτοπον οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων λαμβάνεσθαι τινα κατ᾽ ἐπίνοιαν, καὶ αὐτὸ τοῦτο πρῶτον, περὶ οὗ ὁ σύμπας ἡμῖν κεκίνηται λόγος; Εὑρήσομεν γὰρ οὐδαμῶς ἑτέρως λεγόμενον τὸ ἀγέννητον. Ἄφθαρτον γὰρ καὶ ἀγέννητον εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων λέγομεν, κατὰ διαφόρους ἐπιβολὰς τοῖς ὀνόμασι τούτοις προσαγορεύοντες. “Ὅταν μὲν γὰρ εἰς τοὺς κατόπιν αἰῶνας …σχοντες τὴν ζωὴν τοῦ Θεοῦ, ἀγέννητον αὐτὸν λέγομεν ὅταν δὲ τοῖς ἐπερχομένοις αἰῶσι τὸν νοῦν ἐπεκτείνωμεν, τὸν ἀόριστον καὶ ἄπειρον, καὶ οὐδενὶ τέλει καταληπτὸν προσαγορεύομεν ἄφθαρτον. Ὡς οὖν τὸ ἀτελεύτητον τῆς ζωῆς ἄφθαρτον, οὕτω τὸ ἄναρχον αὐτῆς ἀγέννητον ὠνομάσθη, τῇ ἐπινοίᾳ θεωρούντων ἡμῶν ἑκάτερα. Τίς οὖν ἀντερεῖ λόγος καὶ ἐπινοεῖσθαι τῶν ὀνομάτων τούτων ἑκάτερον, καὶ ὁμολογίαν εἶναι τοῦ κατ᾽ ἀλήθειαν τῷ Θεῷ προσόντος; Ὃ δὲ ὡς μαχόμενα ταῦτα καὶ ἀσύμβατα παντελῶς ἀπ᾽ ἀλλήλων διίστησι" τὸ, τὶ κατ᾽ ἐπίνοιαν τὶ λέγεσθαι, καὶ τὸ ἀποπληροῦν τῷ Θεῷ τὴν τοῦ εἶναι ὅ ἔστιν ὁμολογίαν.
Pistin ektithetai prōton ex haplōn kai adioristōn lexeōn synkeimenēn, hē echrēsanto kai tines tōn Paterōn, ouchi pros zētēseis hypokeimenas apoteinomenoi, all᾽ haplōs houtōs eph᾽ heautōn en haplotēti kardias dialegomenoi. EI te kai “Areios, hōs phasi, sophizomenos ton ᾿Alexandron, tautēn autǭ proeteinato (kai gar touto legousin), all᾽ homou men tautēn hōs omologousan tę̄ heautou gnōmę̄ proïschetai dia dyo prophaseis " mian men, hōste tēn tēs kainotomias hyponoian ekphygein, en tǭ tēn tōn Paterōn pistin hōs orthōs echousan apodechesthai" heteran de, tou pantas aprooratōs tais pagais hautou tōn sophismatōn peripesein tę̄ haplotēti tōn rhēmatōn toutōn katapisteusantas. Homou de kakeino syneiden, hoti kai tēn heautou gnōmēn euprosōpōs autǭ pareisagagein hyparxei, exēgoumenǭ dēthen ta tōn Paterōn, kai malista men lēsesthai asebōn; ei d᾽ ara kai phōratheiē, anaitios einai doxein, hōs ouden oikothen oude par᾽ heautou ti legōn, all᾽ allotrias genomenos dianoias exēgētēs. En hǭ dē kai geloiotaton ti pathōn ouch epēstheto. Epainesas gar autēn polla kai megala, mikron hypobas, tois aischistois palin oneidesi periballei. ᾿All᾽ hina saphesteron ho legō genētai, kata merē ton logon dielomenos exetasō. Kai prōton ge tēn pistin hēn proteinetai katamathōmen, autas tas ekeinou phōnas parathemenoi. EUN. Tēn de kratousan, phēsin. anōthen para tōn Paterōn eusebē paradosin, hōsper tina gnōmona kai kanona proechthemenoi, akribei toutǭ chrēsōmetha kritēriǭ pros tēn tōn legomenōn epikrisin. … EUN. Pisteuomen eis hena Theon Patera pantokratora, ex hou ta panta. kai eis hena monogenē Huion tou Theou, Theon Logon, ton Kyrion hēmōn Iēsoun Christon, di᾽ hou ta panta. kai eis hen Pneuma hagion, to paraklēton. BAS. Eita euthys episynaptei. EUN. Hē men oun haploustera pistis kai koinē pantōn, hosois to dokein hē to einai Christianois epimeles, hōs en epidromę̄ kephalaiōdesteron eipein, hautē. BAS. Peri men oun tēs en hois eipen enantiotētos kai tēs anaischyntou machēs tōn eirēmenōn pros allēla mikron hysteron eroumen. Ekeino de pro… …hois anō logois pany sobarōs hēmin epangellomenos …theian. Entautha toinyn pou gegraptai" Pisteuomen tēn agennēsian ousian einai tou Theou tōn holōn, hē, pisteuomen anomoion kata tēn ousian einai ton Monogenē tǭ Patri. Tauta gar egrapsen an, eiper, hōs hypescheto, mēdeni parapetasmati dolerǭ to heautou phronēma syneskiazen, ᾿All᾽, oimai, pasin epiboulōs tois logois chrōmenos, ta men par' heautou siōpą, hina mē agymnastois tais akoais prosballōn apithanon heauton kai dysparadekton … tēn de tōn Paterōn pistin proballetai, ē dia tēn mesotēta tōn en autę̄ rhēmatōn oute ti enantiōma pros tēn holēn tou logou autǭ kataskeuēn parexein emelle, kai akolouthēsein rhądiōs en exēgēseōs eidei metagonti ton logon eph᾽ ha proērētai. Hōs de alēthē tauta, dēlon autothen. Ekthemenos gar hautēn, euthys epipēdą tę̄ exēgēsei, prophasei chrōmenos allę̄ te tini, kai hoti ouch exarchei pros tēn dialysin tou enklēmatos. Tinos oun heneken autēn proebalon, all' ouch euthys ep’ ekeinous ēlthes tous logous, hoi kai to akribes eichon, kai exaireisthai se tōn enklēmatōn emellon? Nyn de proteinetai men hōs asphales kritērion, diorthoutai de palin, hōs ouden hygies echousan. Touto de panti gnōrimon, hoti, hōsper ankistrǭ pros thanaton helkonti, tǭ heautou phronę̄mati to haploun tēs pisteōs, hoion ti delear, pe… …teroi aphylaktōs tǭ kakǭ tēs asebeias …sin. Hōs an de mē doxeien aneu anankēs tę̄ epidiorthōsei tēs pisteōs encheirein, hēn autos apesemnyne tais hyperbolais tōn epainōn, tautēn, hōsper epilathomenos tōn heautou logōn, skepsasthe pōs dia… EUN. Hē men oun haploustera kai koinē pantōn “pistis hosois to dokein hē to einai Christianois epimeles, hōs en epidromę̄ kephalaiōdesteron eipein, hautē. BAS. Eipe moi, hē eusebēs tōn Paterōn paradosis, kai ho chanōn, hōs autos ōnomasas, kai ho gnōmōn, kai to asphales kritērion, nyn organon apatēs, kai technē schēmatismou, kai ta toiauta palin prosagoreuetai? Ei gar ouchi tois ontōs ousi Christianois epharmozei, alla tois to dokein pro tou einai tetimēkosi, ti allo peri autēs hypolambanein hē tauta prosēke? Tis an oun, mē pantelōs parapaiōn, ton kanona tou eutheōs tois tēn psychēn diastrophois …zein eipoi, kai ton gnōmona tēs alētheias tois echthrois tēs alētheias? Hoi gar to onomazesthai Christianoi pro tou alēthōs einai tetimēkotes, epi tę̄ tōn pollōn apatę̄ ton schēmatismon touton hypodyomenoi, porrhō pasēs euthytētos kai alētheias eisin. Oute oun diestrammenon kateuthynthēsetai, hōs tou Ekklēsiastikou logos, oute ta tēs alētheias kritēria tois to pseudos kata ton bion hērēmenois harmosei, hoper … ᾿Alla di᾽ has eipon aitias eis houtō prodēlous enantiotētas hypenechthē, hina hois men epainei tēn pistin koinōnein tois Patrasi tēs eusebeias doxę̄, hois de lambanetai palin autēs, tēn hodon heautǭ pros tēn exēgēsin hypanoixę̄. Dia touto tēn autēn kai kanona legei, kai prosthēkēs phēsin akribesteras deisthai. Touto de auto kai tēs eschatēs amatheias sēmeion estō, ei tǭ kai touto philon parexetazein. Ho gar toi chanōn, ō sophōtate, kai ho gnōmōn, heōs an mēden endeę̄ tou chanōn einai kai gnōmōn, oudemian prothēkēn eis akribeian epidechetai. Kata gar to elleipon hē prosthesis. ᾿Ateleis de hyparchontes, oude tōn prosēgoriōn toutōn hygiōs an eti tynchanoien. Kai tauta men eis tosouton. “Ēdē de kai hous ektithetai peri Theou logous episkepsōmetha. EUN. Heis toinyn, phēsi, kata te physikēn ennoian kai kata tēn tōn Paterōn didaskalian hēmin hōmologētai Theos, mēte par᾽ heautou mēte par᾽ heterou genomenos. Hekateron gar autōn episēs adynaton, … proÿparchein, kai to poioumenon tou poiountos einai deuteron. Mēte de auto heautou proteron hē hysteron einai dynasthai, mēte heteron ti pro tou Theou. Ē gar an ekeino pro tou deuterou to tēs theotētos eschen axiōma. BAS. Tinos oun heneken pasan autou tautēn parethemēn tēn lexin? Hina kataphanēs hē adoleschia tou andros, hē chrētai para panta ton logon, genētai. Eipōn gar autos enarges hyparchein tais koinais pantōn ennoiais to einai ton Theon agennēton, apodeixeis toutou komizein hēmin epicheirei, paraplēsion poiōn, hōsper an ei tis en statherą mesēmbrią tous errhōmenous tas opseis logǭ didaskein bouloito phanotaton einai tōn kat᾽ ouranon asterōn ton ēlion. Ei de ho ta tę̄ aisthēsei gnōrima logǭ deiknys katagelastos, ho ta tais koinais prolēpsesin hōmologēmena didaskōn pōs ouchi tēs isēs paranoias hypeuthynos : Pollǭ gar dēpou tauta tōn dia tēs opseōs phainomenōn tois sōphronousi pistotera. Ei men oun hēn tis ho kata tēs alētheias tautēs anaischyntōn, kai ton agennēton hē par᾽ heautou hē par᾽ heterou gegennēsthai diateinomenos, eichen an tina tychon syngnōmēn hē mataiotēs tōn legomenōn “ ei de oudeis mechri sēmeron oute tōn exō tou logou tou kath᾽ hēmas, oute tōn ex autēs tēs Ekklēsias epanastantōn tę̄ alētheią, eis peri tēs agennēsias tou agennētou " te kerdos ek tōn logōn toutōn, ou synorō. Ē tōn ᾿Aristotelous ontōs hēmin kai Chrysippou syllogismōn edei pros to mathein, hoti ho agennētos ou gegennētai, oute autos hyph᾽ heautou, oute hyph᾽ heterou? kai oute presbyteros, oute neōteros autos estin heautou? Ti oun autǭ tauta bouletai? Dokei moi homou men tois akolouthois enkallōpizesthai, hōs dē pyknos tis kai perittos tēn dianoian, kai oxys men hypidesthai to atopon, oxyteros de dialysai to phōrathen, kai dia touto enabrynesthai tę̄ tōn logōn strophę̄, kai peri tēn apodeixin leptourgein tou mēte hyph᾽ heautou mēte hyph᾽ heterou ton agennēton gegennēsthai. "Epeita mentoi oude entautha tēs heautou technēs epilanthanetai" all᾽ en tę̄ tōn homologoumenōn diatribę̄, hōsper stoicheia tina pros tous hexēs logous heautǭ paremballei. Ou gar argōs hautǭ ekeino echei, hoti dei, kata alētheian, to poioun … Huiou logois prodiōmologēmenon echę̄, to hysteron prosgegenēsthai tǭ Patri ton Huion, eiper to poioun esti tou ginomenou presbyteron" toutǭ de hōs epomenon labę̄, to ek mē ontōn ton Huion gegennēsthai. ᾿All᾽ ho men tēs eis ton Huion asebeias elenchos en tois oikeiois topois anameinatō. Egō de kai tēn tou agennētou prosēgorian, kan ta malista dokę̄ tais ennoiais hēmōn symbainein, all᾽ oun hōs oudamou tēs Graphēs keimenēn, kai prōton stoicheion ousan tēs blasphēmias autōn, siōpasthai an dikaiōs axian einai phēsaimi, tēs Patros phōnēs ison dynamenēs tǭ agennētǭ, pros tǭ kai tēn peri tou Huiou ennoian synēmmenōs heautę̄ dia tēs scheseōs syneisagein. Ho gar ontōs Patēr kai monos ex oudenos estin heterou" to de, ex oudenos, tauton esti tǭ, agennētos. Ou toinyn agennēton prosagoreuteon mallon hēmin hē Patera, ei ge mē melloimen einai sophōteroi tōn didagmatōn tou Sōtēros, eipontos: Poreuthentes, baptizete eis to onoma tou Patros, all᾽ ouchi tou agennētou. Kai tauta men eis tosouton. Hēmeis de ta synechę̄ tou logou diaskepsōmetha. Oligon gar proelthōn, kai hoion synkephalaioumenos autos heautǭ ta eirēmena, outō graphei. EUN. Ar᾽ oun, ei mēte autos heautou, mēte heteron ti autou prouparchein dedeiktai, pro de pantōn autos, akolouthei toutǭ to agennēton " mallon de auto estin ousia agennētos. BAS. Hēn toinyn en toutois ephōrasamen …gian synidein men, oimai, kai pany rhadion tǭ kai mikron epistēsanti, emphanē de poiēsai tois pollois ouch eumares. Plēn alla peirateon, tēn elpida themenous epi ton didonta rhēma tois euangelizomenois, dynamei pollę̄. Eipōn, hoti, ei mēte autos heautou, mēte heteron ti autou proÿparchei, akolouthei autǭ to agennēton eita synidōn, hoti ek tēs tōn tethentōn akolouthias pros to enantion autǭ periēlthen ho logos (ei gar akolouthei tǭ Theǭ to agennēton, exōthen autǭ parepetai dēlonoti. To de exōthen tou Theou ouch ousia autou estin. Ek de toutōn oichēsetai diarryen autǭ to skaiōrēma), hina de mē touto pathę̄, ti poiei? Brachy phrontisas tou gelōtos, hon epi tǭ ta anakoloutha legein hypechein emelle, tę̄ epidiorthōsei apēgage ton logon pros ha ebouleto, eipōn" Mallon de auto estin ousia agennētos. Touto de oudemian men echei homologian pros ta proagonta " "pōs gar kai hepomenon autǭ to agennēton ho Theos … logǭ periechomenon? homōs ge mēn ouk eą pantelōs autǭ diaphtharēnai to sophisma. Ei gar, eipōn, hoti akolouthei autǭ to agennēton, entautha ton logon estēsen, ouch an eichen hopōs hē tēn agennēsian ousian legę̄ tou Theou tōn holōn, hē allotriōs echonta kat᾽ autēn tēn ousian ton monogenē Huion epideixę̄, oudenos dynamenou tōn exōthen hepomenōn, Patros kai Huiou tēn kat᾽ autēn tēn ousian oikeiotēta diistan. Nyn de tǭ epagagein, Mallon de auto estin ousia agennētos, enedeixato, hoti auto, hoper estin ho Theos, agennēsia esti" touto de hoson autǭ dromon aei pros tēn encheirēsin tēs asebeias mikron tǭ logǭ proelthōn epideixō. "Esti d᾽ ara, ho men ex archēs eipen, ek tēs tōn pragmatōn alētheias kata to akolouthon tōn dedomenōn anaphanen ho de teleutaion epethēken, ek tou phronēmatos tou hairetikou proserriphē, anaischyntotata pantōn tou logographou pros tēn epidiorthōsin tou logou metapēdēsantos. Pōs gar to auto kai akolouthei tǭ Theǭ, kai tauton estin autǭ, pasin ontos prodēlou, hoti to akolouthoun heteron esti para ton hou estin epakolouthēma? Ho de, hōsper hodou tinos labomenos, ek tou kath' hypharpagēn autǭ prolēphthentos logon, pros tēn kataskeuēn enteuthen chōrei tou tēn agennēsian ousian einai tou Theou tōn holōn, hina, toutou deichthentos, homologoumenon echę̄ to anomoion kata tēn ousian einai ton Monogenē͵ tǭ Patri. Skopeite de ha phēsin. EUN. ᾿Agennēton de legontes, ouch onomati monon, kat᾽ epinoian anthrōpinēn, semnynein oiometha dein, ektinnynai de autǭ to pantōn anankaiotaton ophlēma tǭ Theǭ tēn tou einai ho estin homologian. Ta gar toi kat᾽ epinoian legomena, en onomasi monon kai prophorą to einai echonta, tais phōnais syndialyesthai pephyken. BAS. ᾿Anairei to kat᾽ epinoian theōreisthai epi tou Theou to agennēton, hēgoumenos enteuthen rhądian autǭ tēn epicheirēsin esesthai tou tēn agennēsian ousian einai tou Theou ek toutou de anantirrhētōs deixein, anomoion einai kat᾽ autēn tēn ousian ton monogenē Huion tǭ Patri, Dia touto prospleketai tǭ rhēmati tēs epinoias, hōs ouden sēmainonti to parapan, all' en monę̄ tę̄ prophorą tēn hypostasin kektēmenǭ" kai anaxion einai Theou prospoieitai tais epinoiais auton aposemnynein, Egō de ei men epinoią theōrēton hē mē to agennēton, houpō diischyrizomai prin an hyp᾽ autēs tou logou tēs exetaseōs didachthōmen. Auto de touto, ti pote estin hē epinoia, hēdeōs an auton erōtēsaimi - ar᾽ ouden pantapasi sēmainei to onoma touto, kai psophos allōs esti dia tēs glōttēs ekpiptōn? ᾿Alla to toiouton ouchi epinoia, paranoia d' an mallon kai phlyaria prosagoreuoito. Ei de synchōroiē sēmainein men ti tēn epinoian, pseudes de touto pantelōs kai anyparkton, hōs en tais mythopoiiais kentaurōn dē tinōn anaplasmous kai chimairas, pōs to sēmainomenon pseudos tǭ psophǭ tēs glōttēs synaphanizetai, tēs men phōnēs pantōs eis aera procheomenēs, tōn de pseudōn noēmatōn enapomenontōn tę̄ dianoią? Oude gar epeidan pote pseudōn pantelōs kai diakenōn ē en tais kath᾽ hypnon phantasiais, hē allōs en tois mataiois tou nou kinēmasin hē psychē plērōtheisa, parakataschę̄ tę̄ mnēmę̄, eita dia tēs phōnēs exangeilai proelētai, homou tǭ proenechthenti logǭ synēphanisthē kai ta phantasmata. Pollou gar an axion ēn ta pseudē legein, eiper hē physis tou Pseudous tois laloumenois syndiephtheireto" all᾽ ouch echon esti physin touto ge. Hypoloipon d᾽ an eiē deiknynai, pōs men hē synētheia, kai epi poiōn pragmatōn tę̄ epinoią chrētai" pōs de ta theia logia tēn chrēsin autēs paredexato. Horōmen toinyn, hoti en men tę̄ koinę̄ chrēsei ta tais athroais epibolais tou nou hapla dokounta einai kai monacha, tais de kata lepton exetasesi poikila phainomena, kai polla tauta tǭ nǭ diairoumena, epinoią monę̄ diaireta legetai. Hoion, to sōma haploun men einai phēsin hē prōtē enteuxis, poikilon de ho logos epiōn deiknysi, tę̄ epinoią auto eis ta ex hōn syncheitai dialyōn, kai chrōma, kai schēma, kai antitypian, kai megethos, kai ta loipa. Palin ta anypostata men pantelōs, kata de anazōgraphēsin tina tēs ennoias kai phantasian monēn anatypoumena, hōs hosa hoi mythopoioi kai zōgraphoi pros tēn tōn entynchanontōn ekplēxin terateuontai kat' epinoian kai tauta theōrēta hypo tēs synētheias legetai. Hōn oudenos epimnēstheis houtos, ē amathōs hē kakourgōs, peri tēs tōn anyparktōn epinoias monēs hēmin ephilosophēse " kai oude tautēn hōs echei physeōs exēgoumenos. Ou gar sēmainein men ti tēn epinoian, pseudes de touto, phēsin" alla pantelōs asēmon einai to onoma, kai en monē tę̄ ekphōnēsei tēn hypostasin echein. Kaitoi tosouton apechei tou kata tōn mataiōn monōn kai anypostatōn phantasiōn to onoma touto tēs epinoias keisthai, hōste meta ta prōton hēmin apo tēs aisthēseōs enginomenon noēma tēn leptoteran kai akribesteran tou noēthentos epenthymēsin epinoian onomazesthai - hothen hē synētheia kalei epilogismon, ei kai mē oikeiōs. Hoion tou sitou noēma men haploun enyparchei pasi, katho phanenta gnōrizomen" en de tę̄ akribei peri autou exetasei, theōria te pleionōn proserchetai, kai prosēgoriai diaphoroi tōn noēthentōn sēmantikai. Ton gar auton siton nyn men karpon legomen, nyn de sperma, kai palin trophēn karpon men, hōs telos tēs parelthousēs geōrgias" sperma de, hōs archēn tēs mellousēs" trophēn de, hōs katallēlon eis prosthēkēn tǭ tou prospheromenou sōmati. Toutōn hen hekaston tōn legomenōn kai kat᾽ epinoian theōreitai, kai tǭ psophǭ tēs glōssēs ou synaperchetai" alla tę̄ psychę̄ tou nenoēkotos enidrytai ta noēmata, Kai apaxaplōs, panta ta tę̄ aisthēsei gnōrima, kai hapla men einai tǭ hypokeimenǭ dokounta, poikilon de logon kata tēn theōrian epidechomena, epinoią theōrēta legetai. Engys dē tou toioutou tropou tēs epinoias tēn chrēsin kai para tou theiou dedidagmetha logou. Ta men oun alla parēsō, polla echōn eipein, henos de monou tou kairiōtatou mnēsthēsomai. Ho Kyrios hēmōn ᾿Iēsous Christos en tois peri heautou logois, tēn philanthrōpian tēs theotētos kai tēn ex oikonomias charin tois anthrōpois paradēlōn, idiōmasi tisi tois peri auton theōroumenois apesēmaine tautēn, thyran heauton legōn, kai hodon, kai arton, kai ampelon, kai poimena, kai phōs, ou polyōnymos tis hōn' ou gar panta ta onomata eis tauton allēlois pherei. Allo gar to sēmainomenon phōtos, kai allo ampelou, kai allo hodou, kai allo poimenos. ᾿All᾽ hen hōn kata to hypokeimenon, kai mia ousia kai haplę̄ kai asynthetos, allote allōs heauton onomazei, tais epinoiais diapherousas allēlōn tas prosēgorias metharmozomenos. Kata gar tēn tōn energeiōn diaphoran, kai tēn pros ta euergetoumena schesin, diaphora heautǭ kai ta onomata tithetai. Phōs men gar heauton tou kosmou legei, to te aprositon tēs en tę̄ theotēti doxēs tǭ onomati toutǭ diasēmainōn, kai hōs tę̄ lamprotēti tēs gnōseōs tous kekatharmenous to omma tēs psychēs chataugazōn" ampelon de, hōs tous en autǭ kata tēn pistin errhizōmenous ep᾽ ergōn agathōn karpophoriais ektrephōn᾽ arton de, hōs oikeiotatē trophē logikou tynchanōn, tǭ diachratein tēn systasin tēs psychēs, kai to idiōma autēs diasōzein, anaplērōn aei par᾽ heautou to endeon, kai pros tēn ex alogias enginomenēn arrhōstian ouch eōn hypopheresthai. Kai houtōs an tis tōn onomatōn hekaston ephodeuōn poikilas heuroi tas epinoias henos hekastou tou chata tēn ousian tois pasin hypokeimenou. Tis oun houtō tēn glōssan pros. blasphēmian ēkonētai, hōste tolmēsai eipein tais phōnais tas epinoias tautas syndialyesthai? Ti oun atopon houtō kai epi tou Theou tōn holōn lambanesthai tina kat᾽ epinoian, kai auto touto prōton, peri hou ho sympas hēmin kekinētai logos? Heurēsomen gar oudamōs heterōs legomenon to agennēton. Aphtharton gar kai agennēton einai ton Theon tōn holōn legomen, kata diaphorous epibolas tois onomasi toutois prosagoreuontes. “Hotan men gar eis tous katopin aiōnas …schontes tēn zōēn tou Theou, agennēton auton legomen hotan de tois eperchomenois aiōsi ton noun epekteinōmen, ton aoriston kai apeiron, kai oudeni telei katalēpton prosagoreuomen aphtharton. Hōs oun to ateleutēton tēs zōēs aphtharton, houtō to anarchon autēs agennēton ōnomasthē, tę̄ epinoią theōrountōn hēmōn hekatera. Tis oun anterei logos kai epinoeisthai tōn onomatōn toutōn hekateron, kai homologian einai tou kat᾽ alētheian tǭ Theǭ prosontos? Ho de hōs machomena tauta kai asymbata pantelōs ap᾽ allēlōn diistēsi" to, ti kat᾽ epinoian ti legesthai, kai to apoplēroun tǭ Theǭ tēn tou einai ho estin homologian.
[4] First he sets out a faith composed of simple and undefined terms, which some of the Fathers too used, not aiming at questions under debate, but simply conversing among themselves in simplicity of heart. Even if Arius too, as they say, put it forward to Alexander with sophistical intent (for this too is said), he nevertheless puts it forward as agreeing with his own opinion, for two reasons: first, to escape the suspicion of innovation by accepting the faith of the Fathers as correct; second, so that all who trusted in the simplicity of these words might fall unawares into the snares of his sophisms. At the same time he also saw that he would be able to slip in his own opinion with a good face, as one supposedly explaining the teaching of the Fathers, and so above all escape notice as impious, or, if he were caught, be thought blameless, as saying nothing of his own or from himself, but only having become the interpreter of another's thought. In this he fell into something most ridiculous without noticing it. For after praising it greatly and at length, a little further down he heaps the most shameful reproaches on it again. But to make what I mean clearer, I will divide his discourse into parts and examine it. First let us learn the faith he puts forward, setting out his very words.
EUNOMIUS: "Setting forth beforehand the pious tradition that has prevailed from of old from the Fathers as a kind of gnomon and rule, let us use it as an exact criterion for judging what is said." …
EUNOMIUS: "We believe in one God, the Father Almighty, from whom are all things; and in one only-begotten Son of God, God the Word, our Lord Jesus Christ, through whom are all things; and in one Holy Spirit, the Paraclete."
BASIL: Then he immediately adds:
EUNOMIUS: "This, then, to speak summarily and in passing, is the simpler faith, common to all who care to seem or to be Christians."
BASIL: About the contradiction in what he has said and the shameless conflict of his statements with one another we will speak a little later. But this … who in his earlier words so pompously promised us [the bare] truth … Here, then, it ought to have been written: "We believe that ingeneracy is the essence of the God of the universe," or, "We believe that the Only-Begotten is unlike the Father in essence." He would have written this if, as he promised, he had not shrouded his own mind in any deceitful curtain. But, I think, since he uses his words treacherously in everything, he keeps silent about his own views, lest by assailing untrained ears he make himself unconvincing and hard to accept …; and he puts forward the faith of the Fathers, which, because of the neutrality of its words, would raise no objection to the whole construction of his discourse, and would easily follow him as he steered the argument, in the form of an explanation, toward what he had chosen. That this is true is plain at once. For having set it out, he immediately leaps to its explanation, using as a pretext, among other things, that it is not sufficient for refuting the charge. Why then did you put it forward, instead of coming at once to those arguments that were exact and would deliver you from the charges? As it is, he puts it forward as a safe criterion, and then corrects it again as having nothing sound in it. And this is known to everyone: as on a hook that drags to death, he [wraps] the simplicity of the faith around his own opinion like a bait, so that the simpler … may unguardedly [fall] into the evil of impiety. And so that he might not seem to undertake the correction of the faith without necessity, the very faith he extolled with excessive praise, look how, as if he had forgotten his own words, he [disparages] it:
EUNOMIUS: "This, then, to speak summarily and in passing, is the simpler faith, common to all who care to seem or to be Christians."
BASIL: Tell me: is the pious tradition of the Fathers, the rule, as you yourself named it, the gnomon and the safe criterion, now to be called an instrument of deceit, an art of pretense, and the like? For if it fits not those who are truly Christians but those who have valued seeming above being, what else ought one to suppose about it but this? Who, unless completely out of his mind, would say that the rule of what is straight [fits] those whose souls are twisted, and the gnomon of truth the enemies of the truth? For those who have valued being called Christians above truly being so, and who put on this pretense to deceive the many, are far from all straightness and truth. So neither will what is crooked be made straight, as the word of Ecclesiastes says, nor will the criteria of truth fit those who have chosen falsehood in their way of life …
[5] But for the reasons I mentioned, he was carried into such obvious contradictions, so that by praising the faith he might seem to share the piety of the Fathers, and by finding fault with it again he might open for himself the road to his explanation. That is why he calls the same thing a rule and also says that it needs a more exact addition. Let this too be a sign of the utmost ignorance, if anyone cares to look into this as well. For a rule, most wise sir, and a gnomon, so long as they lack nothing of being a rule and a gnomon, admit no addition for the sake of exactness, since addition is made for what is lacking. And if they are incomplete, they would no longer rightly bear these names. So much for this. Now let us also examine the arguments he sets out about God.
EUNOMIUS: "There is, then," he says, "one God, acknowledged by us both according to natural notions and according to the teaching of the Fathers, who came to be neither from himself nor from another. For each of these is equally impossible … must exist before, and what is made must be second to its maker. Nor can a thing be prior or posterior to itself, nor can anything else be prior to God; for then that thing would have had the dignity of divinity before the second."
BASIL: Why, then, have I quoted this whole passage of his? So that the idle chatter the man uses throughout his treatise might become plain. For though he himself said that it is evident to the common notions of all that God is unbegotten, he tries to bring us proofs of it. He does much the same as someone who at high noon wished to teach people with healthy eyes, by argument, that the sun is the brightest of the stars in heaven. If one who shows by argument what is known to the senses is ridiculous, how is one who teaches what is agreed in our common preconceptions not guilty of the same folly? For surely, to sensible people, these are far more trustworthy than what appears to the sight. If, then, there were someone shamelessly opposing this truth and contending that the unbegotten had been begotten either from himself or from another, the vanity of what he says might perhaps have some excuse. But if to this day no one, either of those outside our teaching or of those from the church itself who have risen against the truth, [has raised a dispute] about the ingeneracy of the unbegotten, I do not see what gain there is in these arguments. Did we really need the syllogisms of Aristotle and Chrysippus to learn that the unbegotten was not begotten, neither by himself nor by another, and that he is neither older nor younger than himself? What, then, does he mean by these things? He seems to me, on the one hand, to be preening himself on his reasoning, as a shrewd man of surpassing intellect, quick to suspect an absurdity and quicker still to dissolve what he has detected, and for this reason to take pride in the twists of his arguments and to labor subtly over the proof that the unbegotten was begotten neither by himself nor by another. On the other hand, not even here does he forget his craft, but in his discussion of what is agreed he slips in for himself something like elements for the arguments that follow. For it is not idly that he holds that, in truth, what makes … so that in the arguments about the Son he may have it agreed in advance that the Son came into being after the Father, if indeed what makes is older than what comes to be; and that he may take it as a consequence of this that the Son was begotten from things that are not. But let the refutation of his impiety against the Son wait for its proper place. For my part, I would say that even the name "unbegotten," however much it may seem to agree with our notions, nevertheless deserves rightly to be passed over in silence, since it occurs nowhere in Scripture and is the first element of their blasphemy. The word "Father" has the same force as "unbegotten," and besides, through the relation, it brings in along with itself the notion of the Son. For he who is truly Father, and he alone, is from no other; and "from no one" is the same as "unbegotten." We should not, then, call him "unbegotten" rather than "Father," unless we mean to be wiser than the teachings of the Savior, who said, "Go, baptize in the name of the Father," not "of the unbegotten." So much for this. Let us examine what follows in his discourse. For a little further on, as if summing up for himself what he has said, he writes thus:
EUNOMIUS: "If, then, it has been shown that neither he himself nor anything else exists before him, but that he is before all things, the unbegotten follows upon this; or rather, it is itself unbegotten essence."
BASIL: The [knavery] we have caught here is, I think, very easy to see for anyone who pays even a little attention, but not easy to make plain to the many. Still, we must try, setting our hope on him who gives a word to those who proclaim good news with great power. Having said that if neither he himself nor anything else exists before him, the unbegotten follows upon him, he then saw that, by the logic of his premises, his argument had turned around against him (for if the unbegotten follows upon God, it clearly accompanies him from outside; and what is outside God is not his essence; and so his clumsy contrivance would melt away and be gone). To avoid this, what does he do? Caring little for the laughter he was going to incur for saying inconsistent things, he led his argument by a correction where he wanted it to go, saying, "or rather, it is itself unbegotten essence." This has no agreement with what precedes. For how could God, upon whom the unbegotten follows, … be contained in [one and the same] statement? Even so, he does not let his sophism be completely destroyed. For if, after saying that the unbegotten follows upon him, he had stopped his argument there, he would have had no way either to call ingeneracy the essence of the God of the universe or to show that the only-begotten Son is alien in his very essence, since nothing that follows from outside can break up the kinship of Father and Son in their very essence. But now, by adding, "or rather, it is itself unbegotten essence," he has indicated that the very thing that God is, is ingeneracy. How great a running start this gives him toward his attempt at impiety I will show when the argument has gone a little further. So then, what he said at first came to light from the truth of the matter, following from the premises; what he added at the end was tossed in from his heretical mind, the speechwriter leaping most shamelessly of all to correct his argument. For how can the same thing both follow upon God and be identical with him, when it is obvious to all that what follows is other than that of which it is the consequence? But he, as if he had found a road in the statement he had snatched by sleight of hand, proceeds from there to establish that ingeneracy is the essence of the God of the universe, so that, once this is shown, he may have it agreed that the Only-Begotten is unlike the Father in essence. Look at what he says:
EUNOMIUS: "When we say 'unbegotten,' we do not think we ought to honor him in name only, by human conceptualization, but to pay him the most necessary debt of all, the confession that he is what he is. For things said by conceptualization, having their existence in names and utterance only, naturally dissolve together with the sounds."
BASIL: He denies that "unbegotten" is contemplated in God by conceptualization, thinking that from this his attempt to prove that ingeneracy is the essence of God would be easy, and that from this he would show beyond contradiction that the only-begotten Son is unlike the Father in his very essence. That is why he attacks the word "conceptualization," as if it signified nothing at all but had its existence in utterance alone, and he pretends that it is unworthy of God to honor him with conceptualizations. For my part, whether or not "unbegotten" is contemplated by conceptualization I do not yet affirm, until we are taught by the examination of the argument itself.
[6] But this very thing, what conceptualization is, I would gladly ask him. Does this name signify nothing at all, and is it merely a noise falling from the tongue? But such a thing would be called not conceptualization but derangement and nonsense. If he grants that conceptualization signifies something, but that this is entirely false and nonexistent, like the fabrications of centaurs and chimeras in myths, how does the false thing signified vanish along with the noise of the tongue, when the sound is poured out into the air but the false notions remain in the mind? For when the soul has been filled with entirely false and empty images, whether in dreams or otherwise in the idle motions of the mind, and keeps them in memory and then chooses to report them aloud, the images do not vanish together with the spoken word. It would be worth a great deal to tell lies, if the nature of falsehood perished along with what is spoken; but this is not its nature. It remains to show how ordinary usage employs conceptualization and for what sort of things, and how the divine oracles have received its use. We see, then, that in common usage things that seem simple and single to the mind's comprehensive glance, but on detailed examination appear complex and are divided by the mind into many, are said to be divisible by conceptualization alone. For example, the first encounter says that a body is simple, but reason, going over it, shows it to be complex, resolving it by conceptualization into the things of which it is composed: color, shape, solidity, size, and the rest. Again, things that have no subsistence at all, but are only imprinted in the mind by a kind of mental picturing and imagination, such as the marvels that mythmakers and painters contrive to astonish those who meet them, are also said in common usage to be contemplated by conceptualization. Mentioning none of these, this man, whether from ignorance or from malice, has philosophized to us only about the conceptualization of things that do not exist, and not even this does he explain as it really is. For he does not say that conceptualization signifies something, though something false, but that the name is wholly without meaning and has its existence in the mere uttering. Yet the name "conceptualization" is so far from being applied only to vain and unsubstantial imaginings that, after the first notion arising in us from sense perception, the subtler and more exact reflection on what has been thought is called conceptualization; hence ordinary usage calls it "reckoning," though not properly. For example, a simple notion of grain is present in everyone, by which we recognize it when it appears; but in a precise examination of it the consideration of more aspects comes in, together with different designations that signify what has been thought. For the same grain we call now "fruit," now "seed," and again "food": fruit, as the end of the farming that is past; seed, as the beginning of the farming to come; food, as suited for growth to the body of the one who takes it. Each of these designations is contemplated by conceptualization, and it does not pass away with the noise of the tongue; rather, the notions are settled in the soul of the one who has thought them. In short, all things known by sense that seem simple in their substrate but admit a complex account when considered are said to be contemplated by conceptualization.
[7] We have been taught a use of conceptualization close to this kind by the divine word also. I will pass over the other examples, though I could mention many, and recall only the most pertinent. Our Lord Jesus Christ, in his words about himself, making known the love of the Godhead for humanity and the grace that comes to human beings from the economy, indicated it by certain distinctive features contemplated in him, calling himself door, and way, and bread, and vine, and shepherd, and light, though he is not a thing of many synonymous names; for not all the names carry the same meaning as one another. What "light" signifies is one thing, what "vine" signifies another, "way" another, "shepherd" another. But being one in substrate, one essence, simple and uncompounded, he names himself now in one way and now in another, fitting to his conceptualizations designations that differ from one another. For according to the difference of his activities and his relation to those who receive his benefits, he gives himself different names. He calls himself light of the world, signifying by this name both the inaccessibility of the glory in his Godhead, and that he illumines with the brightness of knowledge those who have purified the eye of the soul; vine, because he nourishes those rooted in him by faith to bear the fruit of good works; bread, because he is the most proper food of the rational creature, sustaining the constitution of the soul and preserving its distinctive character, always filling up from himself what is lacking and not letting it sink into the weakness that comes from irrationality. And so, if one goes through each of the names, one will find various conceptualizations of what is in essence one substrate for them all. Who, then, has so sharpened his tongue for blasphemy as to dare to say that these conceptualizations dissolve with the sounds? What is absurd, then, in taking some things in the God of the universe too according to conceptualization, and this very thing first of all, about which our whole discussion has been set in motion? For we shall find that "unbegotten" is said in no other way. We say that the God of the universe is incorruptible and unbegotten, addressing him by these names according to different ways of directing the mind. When we [direct our view] to the ages behind … the life of God, we call him unbegotten; when we stretch our mind forward to the ages to come, we call him incorruptible, the one who is unbounded and infinite and grasped by no end. As, then, the endlessness of his life was named incorruptible, so its being without beginning was named unbegotten, since we contemplate each of these by conceptualization. What argument, then, will deny both that each of these names is conceived by conceptualization and that it is a confession of what truly belongs to God? But he sets these apart from each other as conflicting and wholly incompatible: that something is said by conceptualization, and that it renders to God the confession that he is what he is.
Textual problem in this passage: see the notes.
1 Cor 8:6 (allusion, high confidence) · Eccl 1:15 (quotation, high confidence) · Matt 28:19 (quotation, high confidence) · Ps 68:11 (67:12 LXX) (allusion, high confidence) · John 10:9 (allusion, high confidence) · John 14:6 (allusion, high confidence) · John 6:35 (allusion, high confidence) · John 15:1 (allusion, high confidence) · John 10:11 (allusion, high confidence) · John 8:12 (allusion, high confidence) · 1 Tim 6:16 (echo, medium confidence)
Notes and citation
Summary: Basil exposes how Eunomius praises the Fathers' creed and then 'corrects' it, mocks his proof that God is unbegotten, argues that 'Father' is the better name, and begins his account of conceptualization (epinoia).
- This staged passage holds chapters 4 and 5 of Book 1 and the beginning of chapter 6 (marked [4]-[6]); its continuation is in staged 1.3. Lines lost in the scan are marked …; words in square brackets give the evident sense. Migne's Latin and his notes of variant readings are removed by logged corrections.
- ἐπίνοια is rendered 'conceptualization' (a notion formed by the mind's reflection); ἀγεννησία 'ingeneracy', ἀγέννητος 'unbegotten'.
- The creed Eunomius quotes echoes 1 Cor 8:6. Eccl 1:15 ('what is crooked cannot be made straight'), Matt 28:19 (quoted), and Ps 68:11 (LXX 67:12, 'the Lord will give a word to those who proclaim good news with great power').
- This staged passage completes chapter 6 and holds chapter 7 (marked [7]). Its opening repeats the end of staged 1.2 in a second copy of the scan page, together with Migne's notes; these are removed. The lines lost in this copy (the first sentence, 'For example … the first encounter', and two words about Christ's names) are restored from the duplicate copy of the same page in the scan (staged 1.11) by logged corrections.
- The names of Christ: John 10:9 (door), 14:6 (way), 6:35 (bread), 15:1 (vine), 10:11 (shepherd), 8:12 (light); 'inaccessible' recalls 1 Tim 6:16.
- 'Reckoning' renders ἐπιλογισμός.
Notes on the original text
- Digital text corrected (OCR misreading; scan debris removed (Migne's Latin column, notes, marginal letters or numbers); scan debris removed (Migne's Latin column, notes, marginal letters or numbers); OCR misreading; scan debris removed (Migne's Latin column, notes, marginal letters or numbers); word broken at a line end rejoined): ἐχτίθεται πρῶτον → ἐκτίθεται πρῶτον; ἀδι- Βὶ 4. ορίστων λέξεων → ἀδιορίστων λέξεων; συγχειμένην, → συγκειμένην,; ὑποχειμένας → ὑποκειμένας; ἑαυπῶν ἐν → ἑαυτῶν ἐν; ἐχφυγεῖν, → ἐκφυγεῖν,; χἀχεῖνο συνεῖδεν, → κἀκεῖνο συνεῖδεν,; ( εει ἐξηγσυμένῳ → ἐξηγουμένῳ; λήσασθαι → λήσεσθαι; ἀσεθῶν- εἰ → ἀσεβῶν· εἰ; δ᾽. ἄρα καὶ → δ᾽ ἄρα καὶ; οἴχοθεν οὐδὲ → οἴκοθεν οὐδὲ; Ἐν. ᾧ δὴ → Ἐν ᾧ δὴ; μιχρὸν ὑποθὰς, τοῖς → μικρὸν ὑποβὰς, τοῖς; περιθάλλει. → περιβάλλει.; χαταμάθωμεν, → καταμάθωμεν,; ἐχείνου φωνὰς → ἐκείνου φωνὰς; πῶν Πατέρων → τῶν Πατέρων; εὐσεδῆ παράδοσιν, → εὐσεβῆ παράδοσιν,; ἀχριδεῖ τούτῳ → ἀκριβεῖ τούτῳ; χριτηρίῳ → κριτηρίῳ; ἐπίχρισιν. → ἐπίκρισιν.; Ευν. Αἴ, «ἡιῖϊ, ἰγαάϊ οη πὶ μ᾽ πὶ ατι85 δἷν ἰηἰ το ἰἰοπα υἱοπιγ, υἱ ἀδ ἰἰ5 αι γτοίεγοηιαγ βϑι θη ἐμ Εάϊε εἰ δὲ καί. Π|8τὶ νείογεβ εἴτε καί. ϑίοιοπι δὐϊμογαῖ, το σο Ἐρίρ]ν. ἰοῦ. αχιχ, ἢ, 7 εἱ δ. Αὐτήν,, πος οεὶ, πίστιν τῶν Πατερων, βάεπι δι. αυἱ αυἱ Υἱάδγὶ δυὶ 6586 Αἰ γἰβιΐδηὶ ουρίαι!, υἱ σοι βεῖ, δἷ, φυθπηδάιηοάυηι μοΠ οἰ ἰα5 γᾶϊ, ἄοϊοσο πὰ] ο Γ8, φυΐ οἱ δἰποδγίιδίθπὶ μϑθδγθηὶ, δὲ ἃ οὐ) εὐ Εὐὐ Ἡ μῶν οὖν ὁπλουστέρα καὶ κοινὴ πίστις πάντων. Αἱ πι556. υἱ ἰ σοπίοχιυ. : δὲ πρῶτον. (ῃ) Ἀερ. δοουπάμ8 προσδάλλων τὴν ἀσέδειαν, εὐ} οἱ ἴῃ ἐομποχία, εἶδὶ φυυα μὰ δα εἶσ Ιοραιυν ποοσ- Οἰμηι δ ἰἰᾶ υἱ Ὁ τως. ΕΥ̓͂Ν. → … ΕΥ̓͂Ν.; πανυτοχρά. → παντοκράτορα,; τορα, ἐξ → ἐξ; κοι. νὴ πάντων, → κοινὴ πάντων,; δοχεῖν ἣ τὸ εἶναι Χριστιανοῖς ἐπιμελὲς, → δοκεῖν ἣ τὸ εἶναι Χριστιανοῖς ἐπιμελὲς,; χεφαλαιωδέδτερον → κεφαλαιωδέστερον; οἵ; εἶπεν → οἷς εἶπεν; Ἐχεῖνο δὲ → Ἐκεῖνο δὲ; πρό- «οἷς ἄνω → προ… …οἷς ἄνω; σοδαρῶς ἡμῖν → σοβαρῶς ἡμῖν; γυθειαν. → …θειαν.; χατὰ τὴν οὐσίαν εἶναι τὸν Μονογενῆ τῷ → κατὰ τὴν οὐσίαν εἶναι τὸν Μονογενῆ τῷ; συνεσχίαξεν, → συνεσκίαζεν,; ἐπι- Θούλως τοῖς → ἐπιβούλως τοῖς; ἀχοαῖς προσδάλλων ἀπίθανον → ἀκοαῖς προσβάλλων ἀπίθανον; δυσπαράδεχτον → δυσπαράδεκτον …; προθδάλλεται, → προβάλλεται,; χατασχευὴν → κατασκευὴν; Ἐχθέμενος → Ἐκθέμενος; προ-. φάσει χρώμενος → προφάσει χρώμενος; ἐγχλήματος. → ἐγκλήματος.; ἕνεχεν αὐτὴν → ἕνεκεν αὐτὴν; προεδάλον, → προέβαλον,; ἐχείνους → ἐκείνους; ἀχριδὲς εἶχον, → ἀκριβὲς εἶχον,; ἐγχλημάτων → ἐγκλημάτων; ἕλχοντι, → ἕλκοντι,; πε- Α τεροι, ἀφυλάχτως → πε… …τεροι ἀφυλάκτως; χαχῷ τῆς → κακῷ τῆς; ἀδπεθείας → ἀσεβείας; σιν. Ὡς ἂν → …σιν. Ὡς ἂν; ἀνάγχης τῇ → ἀνάγκης τῇ; ὑπερθολαῖς → ὑπερβολαῖς; ἑαντοῦ λόγων, → ἑαυτοῦ λόγων,; “τῶς δια- ΕΥ̓͂Ν. → πῶς δια… ΕΥ̓͂Ν.; χοινὴ πάντων → κοινὴ πάντων; δοχεῖν ἣ τὸ εἶναι Χριστιανοῖς ἔπιμελὲς, → δοκεῖν ἣ τὸ εἶναι Χριστιανοῖς ἔπιμελὲς,; χεφαλαιωδέστερον → κεφαλαιωδέστερον; εὐσεόὴς τῶν → εὐσεβὴς τῶν; ὠνόματας, → ὠνόμασας,; πέχνη σχηματισμοῦ, → τέχνη σχηματισμοῦ,; Εὲ γὰρ οὐχὶ → Εἰ γὰρ οὐχὶ; ἑφαρμόζει, → ἐφαρμόζει,; δοχεῖν πρὸ → δοκεῖν πρὸ; τετιμηχόσι, → τετιμηκόσι,; ὑπολαμθάνειν → ὑπολαμβάνειν; προσἧκε; → προσῆκε;; χαγόνα τοῦ → κανόνα τοῦ; ὀνδιαστρόφοις → διαστρόφοις; ζειν εἴποι, → …ζειν εἴποι,; «ἧς ἀληθείας; → τῆς ἀληθείας;; τετιμηχότες, → τετιμηκότες,; σχηματισμὼν → σχηματισμὸν; Ἐχχλησιαστιχοῦ → Ἐκκλησιαστικοῦ; χριτήρια → κριτήρια; δ. ᾿Αλλὰ → … ᾿Αλλὰ; ς ἐναντιότητας → ἐναντιότητας; χοινωνεῖν → κοινωνεῖν; εὐσεδείας → εὐσεβείας; λαμθδάνεται → λαμβάνεται; χανόνα λέγει, → κανόνα λέγει,; προσθέχης → προσθήκης; ἀχριδεστέρας → ἀκριβεστέρας; Ἰοῦτο δὲ → Τοῦτο δὲ; ἐνδέῃι τοῦ → ἐνδέῃ τοῦ; προ-θήχην → προθήκην; ἀχρίδειαν → ἀκρίβειαν; ἐπιδέγεται. → ἐπιδέχεται.; πρότθεσις. → πρόσθεσις.; ἕτι τυγχάνοιεν. → ἔτι τυγχάνοιεν.; ἐχτίθεται περὶ → ἐκτίθεται περὶ; ἐπισχεψώμεθα. → ἐπισκεψώμεθα.; Δ} 0 ΠΟΓΥΘΓΒΟ δυηϊ σοηγθηΐγο, δυϊ τ γὶ ἢ 6άιι6 νοῦ διῖϑ Ἰυάί οἷα [18 φυΐ ἐπ ν᾽ τ πγδηἸδοίαιῃ ἃπι- ΕΥ̓͂Ν. → ΕΥ̓͂Ν.; χατά τε φυσιχὴν ἔννοιαν → κατά τε φυσικὴν ἔννοιαν; ἢ Ευν. Νὸς καὶ → καὶ; χατὰ τὴν τῶν → κατὰ τὴν τῶν; διδασχαλίαν → διδασκαλίαν; γεγόμενος. → γενόμενος.; Ἑχάτερον → Ἑκάτερον; Εὐ ἐπιλανθανόμενος. γοίαΓα5 ἀυο [ἰυτὶ ἐπιλαθόμενος. Εὐϊιὶ, δι᾽ ἃς εἴπομεν... αὐτῆς ὁδόν. (σά 65 Βαϊ Τοῦτο δὲ αὐτοῦ. Απιϊφυΐ ἀυο ᾿ἰ τὶ τοῦτα δὲ αὐτό. ΑἸ ὁ τοῦτο δὲ αὐτῷ. ἡ) "οι αἰφυϑιῖο Ἰερίιαν, ᾿Ατελεῖς ὃὲ ὑπάρχοντες, τε[εγγί ἀεὶ δὰ γυο68 ὁ κανὼν, ὁ γνώμων. : 411 ΄ τ σον διό δι: οὐ ἰὰ αυοά ἢϊ, ροβίεγίυβ 60 ιοά ἴδε}. ἀϊοιϊοποιῃ ἢ ὕι οονϑρίοια δι Ὑἱγὶ νᾶπηὰ ἰο]θ Δ ο 88, αἰχῖι οὐ άθηβ 6586. οι ηλ 018 Οὐ πἰ απ) ἱπι6} Πρ 65861 41] ἰμ) πο νϑρί ἐμ θ πὴ ἔπη ρυ [6 μι 16 ᾿πν μα γοῖι, οἵ θινπὶ 40} ἰη σοι 8 651, Δι} ἃ δεῖρ50, δι} Ἀ}} εχ ᾿ρ58 Εσε βία δχίδγθ, σοί γῷ νϑγ 161} ἀκι, ᾿νϑὰ ἐμ 6 Π|χο. Νίιιν νογο Αὐί βίοι! 8 λὺῖ ΟἸΓΥ εἰ φἰογίασγι, οἱ οοιιαγὶ 5000} 6 Ὁ οἱ ἀγσυῖα Πἰυ ἃ Β σ προῦπάρχειν, → … προϋπάρχειν,; ποιοῦντης → ποιοῦντος; γα ἂν ἐχεῖνο πρὸ → γὰρ ἂν ἐκεῖνο πρὸ; ἕνεχεν (Ὁ) πᾶσαν → ἕνεκεν πᾶσαν; χαταφανὴς → καταφανὴς; χοιναῖς πάντων → κοιναῖς πάντων; χομίζειν → κομίζειν; μεσημόρίᾳ → μεσημβρίᾳ; διδάσχειν → διδάσκειν; φανόπατον → φανότατον; χατ᾽ οὐρανὸν → κατ᾽ οὐρανὸν; ἀττέρων τὸν → ἀστέρων τὸν; δειχνὺς χκαταγέλαστος, → δεικνὺς καταγέλαστος,; χοιναῖς προλήψεσιν → κοιναῖς προλήψεσιν; διδάσχων → διδάσκων; τς ὁ χατὰ τῆς → τις ὁ κατὰ τῆς; μαπαιόττις → ματαιότης; Ἐχχλησίας → Ἐκκλησίας; " τέ χέρδος ἐχ τῶν λόγων → " τέ κέρδος ἐκ τῶν λόγων; πρεσθδύτερος, → πρεσβύτερος,; Δοχεῖ μοι → Δοκεῖ μοι; ἀχολούθοις → ἀκολούθοις; ἐγχκαλλωπίξεσθαι. → ἐγκαλλωπίζεσθαι,; πυχνός τις → πυκνός τις; ἐναδρύνεσθαι → ἐναβρύνεσθαι; διατριδῇ, → διατριβῇ,; παρεμθάλλει. → παρεμβάλλει.; χατὰ ἀλήθειαν, → κατὰ ἀλήθειαν,; οἶα πο Οἱἶο56 αἰχὶ!, αιοά οροτγίοδὶ ἰά φυοά [κεἰς (δ) Υείογὸβ ἄτι ΠΠ τὶ τίνος ἕνεχα. Μοχ ἴῃ ἰἰδάθπι Εαὶ Θεὸν ἀγένητον, θεὺπὶ ποη [αείιπι, πο παίιηι. Δι τ558. Θεὸν ἀγέννηςον, ϑέμηι πο 96- Υἱοῦ → … Υἱοῦ; πρεσδύτερον" → πρεσβύτερον"; λάδῃ, τὸ → λάβῃ, τὸ; ἐχ μὴ ὄντων → ἐκ μὴ ὄντων; ἀσεδείας → ἀσεβείας; οἰχείοις → οἰκείοις; ἀναμεινάτυ». → ἀναμεινάτω.; χἂν τὰ μάλιστα → κἂν τὰ μάλιστα; αὐ: νϑτγίδι!ο οἱ ἴῃ ἰρ5ῖ5 ἢ} γ]8. ἐπ ργοϑβὶβ ἐμ ὥστε.. Βαρ. ἰοτγιῖυ8 ἀγέννητος οὐ γεγένηται. Εαϊι! τὸν Υἱὸν γεγεννῆσθαι, δ᾿ ϊμπι δι᾽ δοχῇ ταῖς → δοκῇ ταῖς; συμθαίνειν, → συμβαίνειν,; οὐ- Α 6556. Αἱ ἱπιρίείαι}5 ᾽ν ΕἸ απ δαμοῦ τῆς → οὐδαμοῦ τῆς; χειμένην, καὶ → κειμένην, καὶ; δυνα-. μένης τῷ → δυναμένης τῷ; δυδαγμάτων → διδαγμάτων; βαπείζετε → βαπτίζετε; διασχεψώμεθα. → διασκεψώμεθα.; συγχεφαλαιούμενος → συγκεφαλαιούμενος; ἑαντῷ τὰ → ἑαυτῷ τὰ; τίν. Ουΐρρα νοχ Ρδιγίβ. ἰάδπι ναοὶ χυοὰ νὸσ ΕΥ̓͂Ν. → ΕΥ̓͂Ν.; “Δρ᾽ οὖν, → Ἆρ᾽ οὖν,; μῆτε ἔἕτερόν τι → μήτε ἕτερόν τι; δέδειχται, → δέδεικται,; αὑτὸς, ἀκολουθεῖ → αὐτὸς, ἀκολουθεῖ; γίαν συνιδεῖν → …γίαν συνιδεῖν; μιχρὸν ἐπιστήσαντι, → μικρὸν ἐπιστήσαντι,; δυνάμεις → δυνάμει; προῦὔπάρχε:, → προϋπάρχει,; ἐχ τῆς τῶν → ἐκ τῆς τῶν; τεθένπων → τεθέντων; ἀχολουθίας → ἀκολουθίας; (εἰ γὰρ ἀχολουθεῖ τῷ Θεῷ τὸ → (εἰ γὰρ ἀκολουθεῖ τῷ Θεῷ τὸ; Ἐχ δὲ τούτων → Ἐκ δὲ τούτων; (1δ) οἰχήσεται → οἰχήσεται; διαῤῥυὲν → διαρρυὲν; σχαιώρημα), → σκαιώρημα),; ἀναχόλονθα → ἀνακόλουθα; ἐπιδιοοθώσει → ἐπιδιορθώσει; ποὸς ἃ ἐθούλετο, → πρὸς ἃ ἐβούλετο,; Εἀϊϊ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρός " τοῦ Πατρὸς, ἀλλ᾽ οὐχὶ τοῦ ἀγεννήτου.... σχεψώμεθα. [με] υνἱ νοῖθ- [μοί πυς Ρ. 325 αο Ευποπίαιθ (6 [)60 τπίνογϑσ- Ρ. 210, α τηθάσμν αἱ, 4} ν6ὶ [αν] 6 Γ διιθη δεῖ! υϊ νι : δἱ Κα εὶ συν:δεῖν καὶ, οἶμαι, {θγί τδίογθα ἢ, υἱ Ροβϑί!. Νυης γ6γὸ οὐπὶ 6.0} πη χϑυῖ! : [610 ροι 8 βοτὶ ροίθδι υἱ ἰάδπι οἱ βεαυδίυτ δευπὶ), οἱ ἰἀδπὶ εἰϊ λόγῳ → … λόγῳ; ἀχολουθεῖ αὐτῷ → ἀκολουθεῖ αὐτῷ; χατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὸν μονογενῆ Υἱὸν ἐπιδείξῃ, → κατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὸν μονογενῆ Υἱὸν ἐπιδείξῃ,; οἰχειότητα → οἰκειότητα; διιστᾷν. → διιστᾶν.; ἀσεόδείας → ἀσεβείας; ἀλη- Β θείας → ἀληθείας; ἀχόλουθον → ἀκόλουθον; ἐπέθηχεν, → ἐπέθηκεν,; ἐχ τοῦ φρονήματος → ἐκ τοῦ φρονήματος; αἱρετιχοῦ → αἱρετικοῦ; προσεῤῥίφη, → προσερρίφη,; ἀχολουθεῖ τῷ Θεῷ, → ἀκολουθεῖ τῷ Θεῷ,; ἀχολουθοῦν → ἀκολουθοῦν; ἐπαχολούθημα; → ἐπακολούθημα;; λαθόμενος, → λαβόμενος,; ἐχ τοῦ χαθ' ὑφαρπαγὴν → ἐκ τοῦ καθ' ὑφαρπαγὴν; κατασχενὴν → κατασκευὴν; χατὰ τὴν οὐσίαν εἶναι τὸν Μονογενῆ͵ → κατὰ τὴν οὐσίαν εἶναι τὸν Μονογενῆ͵; Σχαπεῖτε → Σκοπεῖτε; δυϊοπὶ ἀΐσα!, ρεγβρὶ οἰ. Ευν. Πιρεπογαιϊοποπὶ δυίεπὶ ἀυπὶ ἀϊοίπιι8., ποῦ ( ἴ ΕΥ̓͂Ν. → ΕΥ̓͂Ν.; βοἴαπι οἱ ρτοϊδιίομβ ἐχβίβιθη δι μὰ θϑ πὶ, θη οὐ) ([ Βαϊ ἔχοντα χατὰ τὴν οὐσίαν. Απιΐχυΐ Ἰδγὶ κατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν. ᾿ αὑτῷ δρόμον ἀεὶ πρὸς τὴν, τες αἸὸς Ἰερίταγ ἴα 16χατ᾽ ἐπίνοιαν → κατ᾽ ἐπίνοιαν; ἐχτιννύναι → ἐκτιννύναι; ἀναγχαιότατον → ἀναγκαιότατον; χατ᾽ ἐπίνοιαν λεγόμενα, → κατ᾽ ἐπίνοιαν λεγόμενα,; πέφυχεν. → πέφυκεν.; θεωρεῖσθα! → θεωρεῖσθαι; θίας. 6" Ἀὸρ. ιογιΐι8 Σχόπει δὲ οἷά φησιν. ϑιδιίαι ἐπὶ → ἐπὶ; ῥᾳ- Α Πἰφεινάϊ τπηοάππι ἰῃ δίαν αὐτῷ → ῥᾳδίαν αὐτῷ; ἐχ τούτου → ἐκ τούτου; χατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὸν μονογενῆ Υἱὸν τῷ → κατ᾽ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὸν μονογενῆ Υἱὸν τῷ; προσπλέχεται → προσπλέκεται; χεχτημένῳ" → κεκτημένῳ"; προσποιξῖται → προσποιεῖται; διισχυρίξομαι → διισχυρίζομαι; θ. Αὐτὸ ὃὲ τοῦτο, → Αὐτὸ δὲ τοῦτο,; γλώττῆς ἐχπίπτων; → γλώττης ἐκπίπτων;; πα- Β ράνοια → παράνοια; ψευἃς δὲ → ψευδὲς δὲ; ἀνύπαρχτον, → ἀνύπαρκτον,; χενταύρων → κενταύρων; διαχένων → διακένων; χινήῆμασιν → κινήμασιν; παραχατάσχῃ → παρακατάσχῃ; ς ἦν τὰ ψευδῆ → ἦν τὰ ψευδῆ; δείκνύναι, → δεικνύναι,; ἐπιγοίᾳ χρῆται" → ἐπινοίᾳ χρῆται"; καρεδέξατο. → παρεδέξατο.; χοινῇ χρήσει → κοινῇ χρήσει; ἐπιθολαῖς → ἐπιβολαῖς; ἀπλᾶ δοχοῦντα → ἁπλᾶ δοκοῦντα; χατὰ λεπτὸν → κατὰ λεπτὸν; ποιχίλα φαινόμενα, → ποικίλα φαινόμενα,; λέγεται. Εὐ!ο Ρατγίς. οὐσίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ. }}}"ὰ, τοῦ Θεοῦ, (6651 ἴι) πι55. Οἱ ἰῃ δα ομα γι. Νοϊῖμι δι θη πῶς τὸ σημαῖνον, θποηιοάο ἰά φιιοά τεῖπ [αἰεαπι εἰ- 408 "85. πῶς τὸ σημαινόμενον, εἷς. Θποπιοάο [αἱἐετι → λέγεται.; Βάϊεῖο υἱγάχυς εὐπὶ ας. φυΐηιο τῶν δὲ ψευψευδῶν νοημάτων ἐναπομενόντων " ἃ 4" ςουὐΐος Δ}}] ξηϊΠεεῖ, δἰ Βοηι8 δἰϊ φαΐ ἰθίηο γα ἐχ ογὸ οχεί 1139} δἰ πρ ἰοῖα 6586 Υἱάδηίγ 86 υπίοᾶ, Δρμάγθηὶ ἰϑιῃ ει αηΐπηυφ πο ἀἰδδίἀθηι, πἰϑὶ συοά νὸσ ψευδῶν ἴῃ οἷδ 1", ἀλλ᾽ οὐχ ἔχον, εἰς., ΤΤΑρεΖιη 5. 516 γεγθιπ ἐπ Θγργοιαθίναγ : ὅδῳ μος πὸὶ ἤανο ἠαιδἷι ἀνύπαρχτον αι! λων, σοηδίείδι 416 8010.) ἴμ πος Ἰηιαγργοιαγὶ σοὶ : δε ἰά ποπ ἔα ἐεί. Βορ. του, ἐπινοίς μόνῃ θεωρητὰ λέγεπαι, ταιϊοπα δοία ἀϊεμπίμν 6886 εοπιρτεπενεϊ θεία. 86ῃ8ι ἐπινοίᾳ μόνῃ διαιρετὰ λέγεται, γα!οπε δοία εὗ' Οἰββοίνθηϑ, ἴῃ σοίογαν, ἴῃ Πσυτππ), ἴῃ ἀπ Γἢ 6 πΊ, ἴῃ Ἰ ρου 5 ἰπην γί πηι, απὸ οἱ γάγαηι τυ] γιηὶ Ἶη δι} 6οῖο δἰ ρ! εἶα φυΐίθην 6558. υἱάδπειτγ, τευξις, ποιχίλον δὲ ὁ → Οἷον, τὸ σῶμα ἁπλοῦν μὲν εἶναί φησιν ἡ πρώτη ἔντευξις, ποικίλον δὲ ὁ; δείχνυσι, → δείκνυσι,; χατὰ δὲ ἀναζωγράφησίν → κατὰ δὲ ἀναζωγράφησίν; μόνὴν ἀνατυπούμενα, → μόνην ἀνατυπούμενα,; ζωγράφο! → ζωγράφοι; ἔχπληξιν → ἔκπληξιν; χατ' ἐπίνοιαν → κατ' ἐπίνοιαν; σὺν» ηθείας λέγεται. → συνηθείας λέγεται.; χαχούργως, → κακούργως,; ἀνυπάρχτων → ἀνυπάρκτων; ἐπινοΐας → ἐπινοίας; ἐχφωνήσει → ἐκφωνήσει; ι τὴν ὑπόστασιν → τὴν ὑπόστασιν; χατὰ τῶν → κατὰ τῶν; χεῖσθαι, → κεῖσθαι,; «τὴν λεπτοτέραν → τὴν λεπτοτέραν; ἀκριθεστέραν → ἀκριβεστέραν; ἐπεν» θύμησιν ἐπένοιαν → ἐπενθύμησιν ἐπίνοιαν; συνήθεις → συνήθεια; χαλεῖ ἐπιλογισμὸν, → καλεῖ ἐπιλογισμὸν,; οἰχείως. → οἰκείως.; Οἵον τοῦ → Οἷον τοῦ; χαθὸ φαγέντα γνωρίζομεν" → καθὸ φανέντα γνωρίζομεν"; ἀχρ'δεῖ περὶ → ἀκριβεῖ περὶ; ὃὲ σπέρμα, → δὲ σπέρμα,; χαρπὸν μὲν, → καρπὸν μὲν,; τῇς ς μελλούσης" → τῆς μελλούσης"; χατάλληλον → κατάλληλον; προσθύχην → προσθήκην; νενοηχότος → νενοηκότος; ἀπλᾶ μὲν → ἁπλᾶ μὲν; ὑποχειμένῳ → ὑποκειμένῳ; δοχοῦντα, → δοκοῦντα,; ποιχίλον δὲ λόγον → ποικίλον δὲ λόγον; χατὰ τὴν θεωρίαν → κατὰ τὴν θεωρίαν; αυᾶ; οἱ φαλπήθδιι ἀἰεθγο πν] τ μα 6 0, (ἀμ δὴ αἱ 5 ἴθι, ρϑίογδπι, δὲ ἰυσθιῃ δ᾽, αἱ ἰδ θη μη 1115 που ]- Ἵ. Ἐγγὺς → Ἐγγὺς; [τοῦ τοιούτου → τοῦ τοιούτου; χαιριωτάτου → καιριωτάτου; λό- 0 ἴ9"» τὴν → λόγοις, τὴν; οἰχονομίας → οἰκονομίας; ἀπεσύ ταύτην, → ἀπεσήμαινε ταύτην,; πο- " ολη. χ, 9; σιν, δ; τι, δ᾽; χν, 1 χ, 1; θεωρία τε πλείων. ᾿ τοῦ. λυώνυμός τις → πολυώνυμός τις; ταυ- Αὶ θυ5 ρεβάϊιιβ πο 6ϑῖ; π6 6 Θηΐπὶ τὸν ἀλλήλοις → ταυτὸν ἀλλήλοις; χατὰ τὸ ὑποχείμενον, → κατὰ τὸ ὑποκείμενον,; χόσμου λέγει, → κόσμου λέγει,; χεχαθαρμένους → κεκαθαρμένους; χατὰ τὴν πίστιν → κατὰ τὴν πίστιν; ἐχτρέφων᾽ → ἐκτρέφων᾽; οἶκειοτάτη → οἰκειοτάτη; λογιχοῦ τυγχάνων, → λογικοῦ τυγχάνων,; πὴν ἐξ ἀλογίας → τὴν ἐξ ἀλογίας; ἕχαστον ἐφοδεύων → ἕκαστον ἐφοδεύων; ἑχάστου τοῦ → ἑκάστου τοῦ; ὑποχειμένου. → ὑποκειμένου.; ἠχόνηται, → ἠκόνηται,; λαμδάνεσθαΐί → λαμβάνεσθαι; χατ᾽ ἐπίνοιαν, → κατ᾽ ἐπίνοιαν,; χεχίνηται → κεκίνηται; ἀγέγνητον. → ἀγέννητον.; Αφθαρτον → Ἄφθαρτον; χατὰ διαφόρους → κατὰ διαφόρους; ἐπιθολὰς → ἐπιβολὰς; προσἀγορεύοντες. → προσαγορεύοντες.; χατόπιν αἰῶνας → κατόπιν αἰῶνας; σχοντες τὴν → …σχοντες τὴν; ἐπεχτείνωμεν, → ἐπεκτείνωμεν,; πέλει χαταληπτὸν → τέλει καταληπτὸν; ἑχάτερα. → ἑκάτερα.; ἑχάτερον, → ἑκάτερον,; ἀσύμθατα → ἀσύμβατα; χατ᾽ ἐπίνοιαν τὶ → κατ᾽ ἐπίνοιαν τὶ; λέγε- 864 οὐπὶ υσηὰπὶ δῖ ξθουπάστῃ δι} δοίαμ, δι 4016 αι ἀϊδρυίαιίο ἢ Νυϑαύληι δ ΐι γορογίθηηβ γοσ δῖ σθαι, καὶ → λέγεσθαι, καὶ; ἢ) γεγο ἰΔηυδπὶ 51 ἔστιν → ἔστιν; ὁμολογίαν. αἰγίπηνι : ἰμβοίδιιν υἱ 6! οὶ, οἱ Δ᾽ φυΐὰ ἀἶοὶ Ευΐι! ει ες. βϑυινάυς καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ ἀγέννητον πρῶτον. ΠΠΠὰ, τὸ ἀγέννητον, φυΐηφυδ π|88. τὸ ἀόριστον. [δ᾽ ἀδπὶ βογί ρίαν ἰῃνανοχ ἄπειρον ἰαρίτυγ ἴῃ 4118 η188. οἱ ἴῃ 'ρϑο Ογαρογίο Δπιϊᾳιὶ ἐτε5 "τὶ τὸ ἀτέλεστον τῆς ζωῆς. [0]ἄδι δά τὸ ἄναρχον αὐτοῦ.... ἐπιθεωρούντων. Αὲ → ὁμολογίαν..
Topics: Christology, Heresy, Trinity
Cite (SBL): Basil, Eun. 1.4 (PG 29:502; trans. Sophia Scriptura, https://sophiascriptura.com/fathers/basil-contra-eunomium/1-4/#p-1-4). (abbreviation not yet checked)
BibTeX · RIS (whole work; this passage's key: sophiascriptura-basil-contra-eunomium-1-4) · Report an error
Translation: Translated by Claude from the Greek of Migne PG 29 (archive.org OCR; slips, Migne's Latin and notes removed as logged corrections; chapters renumbered to Garnier's divisions) and checked privately against FOTC 122 (Against Eunomius).
1.8PG 29:528
Καὶ γὰρ αὖ μηδὲ τοῦτο παρέλθωμεν, οἷον αὐτῷ … τῆς εὐλαβείας τὸ σχῆμα ἐπὶ καταστροφῇ τῶν ἀκουόντῶν ἐπινενόηται ἐν τῷ λέγειν, ΕΥ̓͂Ν, Μὴ κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην σεμνύνειν τὸν Θεὸν τῇ τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίᾳ, ἐκτιννύναι δὲ αὑτῷ τὸ πάντων ἀναγκαιότατον ὄφλημα, ἐν τῇ τοῦ εἶναι ὅ ἐστιν ὁμολογίᾳ. ΒΑΣ. Τίς ἂν λόγος ἀξίως τῆς σκολιότητος ταύτης τῶν τεχνασμάτων ἐφίκοιτο; Ἐκφοβεῖν τοὺς ἁπλουστέρους ἐπιχειρεῖ, ὡς μὴ ἀποδιδόντας τὰ ὀφειλόμενα τῷ Θεῷ, εἰ μὴ οὐσίαν εἶναι ὁμολογήσειαν τὸ ἀγέννητον, καὶ ὀφλήματος ἔκτισιν τὴν ἰδίαν ἀσέβειαν ὀνομάζει, ἵνα μὴ δόξῃ παρ᾽ ἑαυτοῦ τι λέγειν, ἀλλὰ τὸ ἀναγκαίως τῷ Θεῷ ὀφειλόμενον ἐκπληροῦν. Καὶ τοῖς λοιποῖς ἐνδείκνυται, ὅτι ἐν μὲν τῇ οὐσίᾳ τιθέμενοι τὰ ἀγέννητον, ἀνεύθυνοι ἀφεθήσονται " εἰ δὲ ἑτέρως κατὰ τὸν εὐσεβῆ τρόπον ὑπολαμβάνοιεν, ὡς ἐλλιπὲς τὸ ἔκτισμα, ἀπαραίτητον τὴν ὀργὴν ἐκδέξονται, Ἡδέως οὖν ἂν αὐτὸν ἐξετάσαιμι, τὴν εὐγνωμοσύνην ταύτην ὁμοίως ἐπὶ πάντων τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων φυλάσσει, ἣ κατὰ τοῦτο μόνον τὸ ῥῆμα; Εἰ μὲν γὰρ οὐδὲν ὅλως κατ᾽ ἐπίνοιαν θεωρεῖ, ἵνα μὴ δόξῃ ἀνθρωπίναις τὸν Θεὸν σεμνύνειν πάντα ὁμοίως οὐσίαν ὁμολογήσει τὰ ἐπιλεγόμενα τῷ Θεῷ. Πῶς οὖν οὐ καταγέλαστον, τὸ δημιουργικὸν οὐσίαν εἶναι λέγειν; ἢ τὸ προνοητικὸν πάλιν οὐσίαν; ἢ τὸ προγνωστικὸν πάλιν ὡσαύτως; καὶ ἁπαξαπλῶς, πᾶσαν ἐνέργειαν, οὐσίαν τίθεσθαι; Καὶ εἰ πάντα ταῦτα πρὸς ἕν σημαινόμενον τείνει, ἀνάγκη πᾶσα ταυτὸν ἀλλήλοις δύνασθαι τὰ ὀνόματα - ὡς ἐπὶ τῶν πολυωνύμων· ὅταν Σίμωνα καὶ Πέτρον καὶ Κηφᾶν τὸν αὐτὸν λέγωμεν. Οὐκοῦν ὁ ἀκούσας τὸ ἀναλλοίωτον τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ ἀγέννητον ὑπαχθήσεται " καὶ ὁ ἀκούσας τὸ ἀμερὲς, πρὸς τὸ δημιουργικὸν ἀποφέρεται. Καὶ ταύτης τί ἂν γένοιτο τῆς συγχύσεως ἀτοπώτερον, ἀφελόμενον τὴν ἰδίαν σημασίαν ἑκάστου τῶν ὀνομάτων, ἀντινομοθετεῖν τῇ τε κοινῇ χρήσει καὶ τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ Πνεύματος; Καίτοι ὅταν μὲν ἀκούσωμεν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅτι πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησε, τὴν δημιουργικὴν τέχνην αὐτοῦ διδασκόμεθα " ὅταν δὲ, ὅτι ἀνοίγει τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ ἐμπιπλᾷ πᾶν ζῶον εὐδοκίας, τὴν διὰ πάντων κεχωρηκυῖαν πρόνοιαν ὅταν δὲ, ὅτι Ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν' αὐτοῦ, τὸ ἀόρατον τῆς αὐτοῦ φύσεως παιδευόμεθα. Πάλιν δὲ τὸ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ λεγόμενον, Ἐγώ εἶμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι, τὸ ἀεὶ ταυτὸν καὶ ἄτρεπτον τῆς θείας οὐσίας μανθάνομεν. Πῶς οὖν οὐχὶ μανία σαφὴς, μὴ ἴδιον σημαινόμενον ἑκάστῳ τῶν ὀνομάτων ὑποβεβλῆσθαι λέγειν, ἀλλὰ, παρὰ τὴν ἐνέργειαν, πάντα ταυτὸν δύνασθαι ἀλλήλοις διορίζεσθαι τὰ ὀνόματα; “Ἔπειτα ἐὰν καὶ δῶμεν τοῦτο, οὐδ᾽ οὕτω πλέον αὐτοῖς οὐδὲ εἰς τὸν σκοπὸν περιέσται. Εἰ γὰρ πάντα ταῦτα, ἐπὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς λαμβανόμενα, τὴν οὐσίαν αὐτοῦ σημαίνει, τὸ ἀναλλοίωτον λέγω, καὶ τὸ ἀόρατον, καὶ τὸ ἄφθαρτον, παραπλησίως δηλονότι καὶ ἐπὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ θεοῦ, οὐσίας ἔσται δηλωτικά, ᾿Αόρατον γὰρ, καὶ ἀναλλοίωτον, καὶ ἄφθαρτον, καὶ ἀμερῆ, καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα. καὶ τὸν μονογενῆ Υἱὸν ὀνομάζομεν. Καὶ οὕτω τὸ σοφὸν αὐτοῖς εἰς τὸ ἐναντίον περιελεύσεται. Οὐ γὰρ μᾶλλον διὰ τὸ ἐν μιᾷ προσηγορίᾳ διάφορον ἀνόμοιον κατὰ τὴν οὐσίαν ἀποδεικνύειν ἕξουσιν, ἢ διὰ τὴν ἐν τοῖς πλείοσι κοινωνίαν ὅμοιον ὁμολογεῖν ὑπ᾽ αὐτῆς τῆς ἀνάγκης τῶν δεδομένων ἐκβιασθήσονται. Εἰ δὲ λέγοι ἐπὶ μόνης τῆς τοῦ ἀγεννήτου φωνῆς τῇ εὐλαβείᾳ ταύτῃ κεχρῆσθαι, ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων ἀφυλάκτως ἔχειν " πάλιν αὐτὸν ἐρωτήσωμεν, τίς ἡ ἀποκλήρωσις, τοσούτων ὄντων τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων, ἐν ἑνὶ τούτῳ μόνῳ τὴν ἀκρίβειαν ἐπιδείκνυσθαι, καὶ ἐν ἑνὶ τούτῳ ἀποπληροῦντα αὐτῷ τὴν τοῦ εἶναι ὅ ἔστιν ὁμολογίαν, ἐν …νεῖν μὴ παραιτεῖσθαι; Ὁ γὰρ πλειόνων ὀφειλέτης οὐ μᾶλλον εὐγνώμων ἐν τῇ τοῦ ἑνὸς ἀποδόσει ἣ ὑπερβάλλων ἀγνωμοσύνῃ ἐν τῇ τῶν πλειόνων ἀποστερήσει. Οὕτω μὲν οὖν, ὡς τὰ πανοῦργα τῶν θηρίων, ταῖς ἑαυτοῦ τέχναις ἁλίσκεται, οἷς λανθάνειν ἐπιχειρεῖ, τούτοις πλέον διελεγχόμενος.
Kai gar au mēde touto parelthōmen, hoion autǭ … tēs eulabeias to schēma epi katastrophę̄ tōn akouontōn epinenoētai en tǭ legein, EUN, Mē kat᾽ epinoian anthrōpinēn semnynein ton Theon tę̄ tou agennētou prosēgorią, ektinnynai de hautǭ to pantōn anankaiotaton ophlēma, en tę̄ tou einai ho estin homologią. BAS. Tis an logos axiōs tēs skoliotētos tautēs tōn technasmatōn ephikoito? Ekphobein tous haplousterous epicheirei, hōs mē apodidontas ta opheilomena tǭ Theǭ, ei mē ousian einai homologēseian to agennēton, kai ophlēmatos ektisin tēn idian asebeian onomazei, hina mē doxę̄ par᾽ heautou ti legein, alla to anankaiōs tǭ Theǭ opheilomenon ekplēroun. Kai tois loipois endeiknytai, hoti en men tę̄ ousią tithemenoi ta agennēton, aneuthynoi aphethēsontai " ei de heterōs kata ton eusebē tropon hypolambanoien, hōs ellipes to ektisma, aparaitēton tēn orgēn ekdexontai, Hēdeōs oun an auton exetasaimi, tēn eugnōmosynēn tautēn homoiōs epi pantōn tōn peri Theou legomenōn phylassei, hē kata touto monon to rhēma? Ei men gar ouden holōs kat᾽ epinoian theōrei, hina mē doxę̄ anthrōpinais ton Theon semnynein panta homoiōs ousian homologēsei ta epilegomena tǭ Theǭ. Pōs oun ou katagelaston, to dēmiourgikon ousian einai legein? ē to pronoētikon palin ousian? ē to prognōstikon palin hōsautōs? kai hapaxaplōs, pasan energeian, ousian tithesthai? Kai ei panta tauta pros hen sēmainomenon teinei, anankē pasa tauton allēlois dynasthai ta onomata - hōs epi tōn polyōnymōn; hotan Simōna kai Petron kai Kēphan ton auton legōmen. Oukoun ho akousas to analloiōton tou Theou, pros to agennēton hypachthēsetai " kai ho akousas to ameres, pros to dēmiourgikon apopheretai. Kai tautēs ti an genoito tēs synchyseōs atopōteron, aphelomenon tēn idian sēmasian hekastou tōn onomatōn, antinomothetein tę̄ te koinę̄ chrēsei kai tę̄ didaskalią tou Pneumatos? Kaitoi hotan men akousōmen peri tou Theou, hoti panta en sophią epoiēse, tēn dēmiourgikēn technēn autou didaskometha " hotan de, hoti anoigei tēn cheira autou, kai empiplą pan zōon eudokias, tēn dia pantōn kechōrēkuian pronoian hotan de, hoti Etheto skotos apokryphēn' autou, to aoraton tēs autou physeōs paideuometha. Palin de to ek prosōpou tou Theou legomenon, Egō eimi, kai ouk ēlloiōmai, to aei tauton kai atrepton tēs theias ousias manthanomen. Pōs oun ouchi mania saphēs, mē idion sēmainomenon hekastǭ tōn onomatōn hypobeblēsthai legein, alla, para tēn energeian, panta tauton dynasthai allēlois diorizesthai ta onomata? “Epeita ean kai dōmen touto, oud᾽ houtō pleon autois oude eis ton skopon periestai. Ei gar panta tauta, epi tou Theou kai Patros lambanomena, tēn ousian autou sēmainei, to analloiōton legō, kai to aoraton, kai to aphtharton, paraplēsiōs dēlonoti kai epi tou monogenous Huiou tou theou, ousias estai dēlōtika, ᾿Aoraton gar, kai analloiōton, kai aphtharton, kai amerē, kai ta toiauta panta. kai ton monogenē Huion onomazomen. Kai houtō to sophon autois eis to enantion perieleusetai. Ou gar mallon dia to en mią prosēgorią diaphoron anomoion kata tēn ousian apodeiknyein hexousin, ē dia tēn en tois pleiosi koinōnian homoion homologein hyp᾽ autēs tēs anankēs tōn dedomenōn ekbiasthēsontai. Ei de legoi epi monēs tēs tou agennētou phōnēs tę̄ eulabeią tautę̄ kechrēsthai, epi de tōn allōn aphylaktōs echein " palin auton erōtēsōmen, tis hē apoklērōsis, tosoutōn ontōn tōn peri Theou legomenōn, en heni toutǭ monǭ tēn akribeian epideiknysthai, kai en heni toutǭ apoplērounta autǭ tēn tou einai ho estin homologian, en …nein mē paraiteisthai? Ho gar pleionōn opheiletēs ou mallon eugnōmōn en tę̄ tou henos apodosei hē hyperballōn agnōmosynę̄ en tę̄ tōn pleionōn aposterēsei. Houtō men oun, hōs ta panourga tōn thēriōn, tais heautou technais halisketai, hois lanthanein epicheirei, toutois pleon dielenchomenos.
[8] Let us not pass over this either: what sort of … show of reverence he has devised for the ruin of his hearers, when he says:
EUNOMIUS: "Not to honor God by human conceptualization with the name 'unbegotten,' but to pay him the most necessary debt of all, in the confession that he is what he is."
BASIL: What words could do justice to the crookedness of these tricks? He tries to frighten the simpler people, as if they were not paying God what is owed unless they confess that "unbegotten" is essence; and he calls his own impiety the payment of a debt, so that he may seem to say nothing of his own, but to be fulfilling what is necessarily owed to God. And he indicates to the rest that if they place "unbegotten" in the essence they will be let go without being called to account, but that if they understand it otherwise, in the pious way, they will receive inexorable wrath, as though the payment fell short. I would gladly ask him, then, whether he keeps this scrupulousness equally in all that is said of God, or only for this one word. For if he contemplates nothing at all by conceptualization, lest he seem to honor God with human [conceptualizations], he will confess that everything said of God is equally essence. How then is it not ridiculous to say that "creative" is essence, or again that "provident" is essence, or "foreknowing" likewise, and in short to make every activity essence? And if all these tend toward one meaning, the names must all have the same force as one another, as with things that have several names, when we call the same man Simon and Peter and Cephas. So the one who hears that God is unchangeable will be led to "unbegotten," and the one who hears that he is without parts will be carried off to "creative." What could be more absurd than this confusion: to take away from each of the names its proper meaning, and to legislate against both common usage and the teaching of the Spirit? Yet when we hear of God that he made all things in wisdom, we are taught his creative art; when we hear that he opens his hand and fills every living thing with good pleasure, we learn the providence that reaches through all things; when we hear that he made darkness his hiding place, we are instructed in the invisibility of his nature. Again, from the words spoken in the person of God, "I am, and I have not changed," we learn the ever-sameness and immutability of the divine essence. How is it not plain madness to say that no proper meaning underlies each of the names, but that, against their force, all the names are to be defined as meaning the same thing? Then, even if we grant this, they will gain nothing more toward their aim. For if all these, when taken of God the Father, signify his essence (I mean "unchangeable," "invisible," "incorruptible"), they will clearly in the same way indicate essence in the case of the only-begotten Son of God as well. For we also name the only-begotten Son invisible, unchangeable, incorruptible, without parts, and everything of the kind. And so their cleverness will turn around to the opposite. For they will not be more able to prove him unlike in essence because of a difference in one designation than they will be forced, by the very necessity of their premises, to confess him like because of the sharing in many. But if he should say that he uses this reverence only for the word "unbegotten" and is unguarded about the rest, let us ask him again: what is this arbitrary choice, when so many things are said of God, to show exactness in this one alone, and while rendering him in this one the confession that he is what he is, not to refuse to … in the others? For one who owes many debts is no more to be thanked for paying one than he is surpassingly ungrateful for withholding the many. So, like the cunning among beasts, he is caught by his own tricks, refuted all the more by the very means by which he tries to escape notice.
Textual problem in this passage: see the notes.
Ps 104:24 (103:24 LXX) (quotation, high confidence) · Ps 145:16 (144:16 LXX) (quotation, high confidence) · Ps 18:11 (17:12 LXX) (quotation, high confidence) · Mal 3:6 (quotation, high confidence) · John 1:42 (allusion, medium confidence)
Notes and citation
Summary: Basil exposes Eunomius's claim that calling 'unbegotten' God's essence is a debt of piety, showing that the same logic would make every divine name mean the same thing and would apply equally to the Son.
- Chapter 8 of Book 1. A line lost after 'what sort of' and a word lost in 'not to refuse to …' are marked …. 'As though the payment fell short' translates a damaged reading taken as ἐλλιπὲς τὸ ἔκτισμα (logged correction); the sense is uncertain. Migne's Latin and variant notes are removed by logged corrections.
- Ps 104:24 (LXX 103:24), Ps 145:16 (LXX 144:16), Ps 18:11 (LXX 17:12), Mal 3:6; Simon, Peter, Cephas: John 1:42.
Notes on the original text
- Digital text corrected (OCR misreading; scan debris removed (Migne's Latin column, notes, marginal letters or numbers); scan debris removed (Migne's Latin column, notes, marginal letters or numbers); OCR misreading): Αἱ δηΐπι 6 πος αι ΐάδπὶ μγιίθγοδηνιβ, 418}}54 8. Καὶ → Καὶ; πἶοὶ ἱπροπογδ "δῖ βυ δίῃ λπὶ 6556 μ1 'ρϑὶ (υπαυλπὶ αι] ἀδθίτυπι οπιηΐυ πηι δι} υ 85: πηι ἀπηίακαὶ νογῦο ἴ Ναπὶ δὶ εἰ ἢ} δἰδηιίδηι 6586 ἦ οἱ ὑπὸ νϑγ»Ο, οἰ οαι δοι [ΟΠ 6 πὶ 8:}}βίδη πὶ ραϊαγα ἢ (υοἀ 58ἱ Οππία ἰϑὸ δὰ ὑπυπὶ Πορ. υλγίι5 τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ τιθέμενοι, Σἱ ἐπηεπιίαγαπι ἱπ ἐδεεμίία δεὶ εοπείαπι!. ἤος οδῖ, δὶ ταγὶ πο μοββίί. {Π}, χατὰ τὸν εὐσεδῇ τρόπον, γιοῦ ΟΣ 56] 1}, Υἰ δι τΓ δὶς δουρὶ εἰ όγ : ἡεσία πιοποὴ δεῖ. τῆς → … τῆς; εὐλαδείας → εὐλαβείας; χαταστροφῇ → καταστροφῇ; ἀχουόντῶν → ἀκουόντῶν; χατ᾽ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην → κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην; ἀγεννήτον → ἀγεννήτου; ἐχτιννύναι → ἐκτιννύναι; ὃὲ αὑτῷ τὸ → δὲ αὑτῷ τὸ; ἀναγχαιότατον → ἀναγκαιότατον; σχολιότητος → σκολιότητος; ἐφίχοιτο; → ἐφίκοιτο;; Ἐχφοδεῖν → Ἐκφοβεῖν; ἀγέννηπον, → ἀγέννητον,; ἔχτισιν τὴν → ἔκτισιν τὴν; ἀσέδειαν → ἀσέβειαν; ἐχπληροῦν. → ἐκπληροῦν.; ἐνδείχνυται, → ἐνδείκνυται,; ἀφεθῆσονται → ἀφεθήσονται; χατὰ τὸν εὐσεδη τρόπον → κατὰ τὸν εὐσεβῆ τρόπον; ὑπολαμθάνοιεν, → ὑπολαμβάνοιεν,; ἐλλετατον → ἐλλιπὲς τὸ; ἔχτισμα, → ἔκτισμα,; ἐχδέξονται, → ἐκδέξονται,; χατὰ τοῦτο → κατὰ τοῦτο; χατ᾽ ἐπίνοιαν θεωρεῖ, → κατ᾽ ἐπίνοιαν θεωρεῖ,; χαταγέλαστον, → καταγέλαστον,; προνοητιχὸν → προνοητικὸν; προγνωστιχὸν → προγνωστικὸν; ἀνάγχη πᾶσα → ἀνάγκη πᾶσα; δύνασθα: → δύνασθαι; πολυωνύμων᾽ → πολυωνύμων·; Οὐχοῦν ὁ → Οὐκοῦν ὁ; ἀχούσας τὸ ἀναλλοίωτον → ἀκούσας τὸ ἀναλλοίωτον; ἀχούσας τὸ ἀμερὲς, → ἀκούσας τὸ ἀμερὲς,; δημιουργιχὸν → δημιουργικὸν; νἱ ἂν γένοιτο → τί ἂν γένοιτο; ἀχούσωμεν περὶ → ἀκούσωμεν περὶ; δημιουργιχὴν → δημιουργικὴν; διδασχόμεθα → διδασκόμεθα; εὐδοχίας. → εὐδοκίας,; χεχωρηχυΐαν → κεχωρηκυῖαν; σχότος ἀποχρυφὴν' → σκότος ἀποκρυφὴν'; Ὁ αὐτοῦ, → αὐτοῦ,; προσώπον → προσώπου; πάλιν οὐσίαν " τὸ πΡΉἘΠΩΥ ὡσαύτως. Αἰ ν. μῖδ0) Ἑάϊιϊ οὑπὶ ΟΝ. πρὸς τὸ δημιουργόν. Ἐγώ → Ἐγώ; ἠλιλοίωμαι, → ἠλλοίωμαι,; αὶ δυάϊπιι8 φυοά ἅτοεπτον → ἄτρεπτον; ἑχάστῳ τῶν → ἑκάστῳ τῶν; ὑποθεθλῆσθαι → ὑποβεβλῆσθαι; διορίξεσθαι → διορίζεσθαι; σχοπὸν περιέσται. → σκοπὸν περιέσται.; λαμδανόμενα, → λαμβανόμενα,; τημαίνει, → σημαίνει,; ΥἹοῦ τοῦ → Υἱοῦ τοῦ; περιελεύσε → περιελεύσεται.; ται. Οὐ γὰρ → Οὐ γὰρ; Β διάφορον → διάφορον; χατὰ τὴν → κατὰ τὴν; ἀποδειχνύειν → ἀποδεικνύειν; χοινωνίαν → κοινωνίαν; αὐτῇ;ς τῆς → αὐτῆς τῆς; ἀνάγχῃης → ἀνάγκης; ἐχδιασθέσονται. → ἐκβιασθήσονται.; εὐλαδείᾳ → εὐλαβείᾳ; χεχρῆσθαι, → κεχρῆσθαι,; ἀφυλάχτως → ἀφυλάκτως; ἀποχλήρωσις, → ἀποκλήρωσις,; ἀχρίξίαν → ἀκρίβειαν; ἐπιδείχνυσθαι, → ἐπιδείκνυσθαι,; νεῖν μὴ παραιτεῖσθαι; → …νεῖν μὴ παραιτεῖσθαι;; ὀφειλέ- “ἧς οὐ μᾶλλον → ὀφειλέτης οὐ μᾶλλον; ὑπερόάλλων → ὑπερβάλλων; “ταῖς ἑαυτοῦ → ταῖς ἑαυτοῦ; ἁλίσχεται, → ἁλίσκεται,; διελεγχόμενος. τί γυναι! οπαπ). 8:16 ἐᾷ ἰηϑῖ γοη. οἱ Βορ. χυίΐηιις πάλιν δὲ τὸ ἐχ προσώπου «οὔ Θεοῦ λεγόμενον, οἱ ἰϊᾷ ᾿εοπάϊπι 6556 ἃγθ]ττοῦ, δίς ὧἱ {Ππ|ι||, ὅταν ἀχούσωμεν, βυθαυάϊτί ἀδ- »»δδι. (δ) ΕΜΠῚ δὲ. πηβ5. ποηηυ}} Υἱοῦ καὶ Θεοῦ. π|85. Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. ἀἰπηα5 ἰὰ φυοὰ ἴῃ γμάγδοπᾶ δὶ αἰεί! γ : Εσ0 εμπι, δὲ πιδηϊεϑι4 δϑὶ ἰπβϑηΐα, δὶ ἀΐσαϑ ργοργίυτη δ᾽ ση ἢ 0 8 ἱπιπιι!δὈ}}16 ἀἶοο οἱ ᾿ην β᾽ Ὀ116 οἱ ἱποογγυρι θὲ : δ᾽ πεῖς Ἰΐϊαν δἷπα ἀιιθίο οἱΐϑπὶ ἀθ υπὶ αιΐο θεῖ ΕἼ}Ϊο ἀΐοῖδ, (4}}}|6 πὸ δὲ ἱποογρυρι! }!6 πὶ οἱ ἰπαϊ νἰ δἰ υ"Π6 πὶ ἃς τος ΔρΡροΙ Δ ιἰοηΐβ ἀϊνοτγϑίδίοπι, αἰ 58, πη! 6 πὶ ἰῃ δοηΐοηηιγ, συ θι 81} 511 1866 αἰ ν᾽ βίο, αἱ εὐπὶ τοὶ 991 ῬΓγίναιίοπδβ βιπὶ ρτί αι θη68 Θοτυπὶ 48 δυηΐ παι Γᾶ, πον Δ. }0ι.5. δοΐηνα ιν δος, ἀφιποηϑίγαγα γί συμ ἀεἴϊ εὐπὶ ἰηβαειϊ 51 γον πὶ πὸ ν᾽ ἀδυιυγ οὐ γοάδγθὲο ἀϊουμταν, ὁ Επιμοιηὶ, δἰ π 1} (τινα ον τὶ ν᾽ 46- Β → διελεγχόμενος..
Topics: Christology, Heresy
Cite (SBL): Basil, Eun. 1.8 (PG 29:528; trans. Sophia Scriptura, https://sophiascriptura.com/fathers/basil-contra-eunomium/1-4/#p-1-8). (abbreviation not yet checked)
BibTeX · RIS (whole work; this passage's key: sophiascriptura-basil-contra-eunomium-1-8) · Report an error
Translation: Translated by Claude from the Greek of Migne PG 29 (archive.org OCR; slips, Migne's Latin and notes removed as logged corrections; chapters renumbered to Garnier's divisions) and checked privately against FOTC 122 (Against Eunomius).
1.9PG 29:529
Τίνα δέ ἐστι τὰ ἑξῆς τοῦ λόγου σκοπεῖτε. Δείξας, ὡς οἴεται, ὅτι ἀδύνατόν ἔστιν ἐπινοίᾳ λαθεῖν τὸ ἀγέννητον, ἐπάγει" ΕΥ̓͂Ν. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ στέρησιν" εἴ γε τῶν κατὰ φύσιν αἱ στερήσεις εἰσὶ στερήσεις, καὶ τῶν ἕξεων δεύτεραι. ΒΑΣ. Ταῦτα δὲ, ὅτι ἐκ τῆς τοῦ κόσμου σοφίας περιλαλεῖ, ὑφ᾽ ἧς ἐχτραχηλισθεὶς, ταῖς τοιαύταις τῶν λόγων ἐπέθετο καινοτομίαις, οὐ χαλεπὸν ἐπιδεῖξαι. Ἀριστοτέλους γάρ εἰσιν, ὡς οἱ ἀνεγνωκότες εἴποιεν ἂν, ἐν ταῖς ἐπιγραφομέναις αὐτοῦ Κατηγορίαις, οἱ περὶ ἕξεως καὶ στερήσεως λόγοι, δευτέρας εἶναι λέγοντος τῶν ἕξεων τὰς στερήσεις. Ἡμῖν δὲ ἐξήρκει δείξασιν αὐτὸν οὐχ ἐκ τῆς διδασκαλίας τοῦ Πνεύματος, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς σοφίας τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου λαλοῦντα, τὸ τοῦ ψαλμοῦ πρὸς αὐτὸν ἐπιφθέγξασθαι, ὅτι Διηγήσαντό μοι παράνομοι ἀδολεσχίας, οὐχ ὡς ὁ νόμος σου, Κύριε" καὶ μαθόντας, ὅτι οὐχ ἐκ τῶν διδαγμάτων τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐστι τὰ λεγόμενα, τῆς αὐτοῦ φωνῆς ὑπομνησθῆναι, ὅτι “Ὅταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ· καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ τοὺς πολλοὺς τῶν λόγων ἑαυτοῖς συντεμεῖν, ἐντεῦθεν πᾶσι καταφανὲς ποιήσαντας, ὅτι οὐδεμία ἡμῖν πρὸς αὑτοὺς κοινωνία. Τίς γὰρ συμφώνησις Χριστῷ πρὸς Βελίαρ; ἣ τίς μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου; Ἵνα δὲ μὴ δόξωμεν δι᾿ ἀπορίαν ἐλέγχων εἰς τὴν σιωπὴν καταφεύγειν, φέρε, καὶ περὶ τούτων βραχέα διαλεχθῶμεν. Πολλὰ, ὦ Εὐνόμιε, τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων κατὰ τὸν ὅμοιον ὁρῶμεν ἐκφερόμενα τύπον, οἷον ὁ ἄφθαρτος, ὁ ἀθάνατος, ὁ ἀόρατος. Τοῦ δὲ αὐτοῦ τύπου τιθέμεθα εἶναι καὶ τὸ, ἀγέννητος. Εἰ μὲν οὖν στερητικά τινες ὀνομάζουσι τὰ τοιαῦτα, οὐ πρὸς ἡμᾶς ὁ λόγος. Οὔτε γὰρ ἴσμεν τεχνολογίας λέξεων, οὔτε τοὺς εἰδότας ζηλοῦμεν. Πλὴν γε δὴ ὅτι οὗπερ ἂν τεθῶσιν αἱ λοιπαὶ φωναὶ ἃς ἀπηριθμησάμεθα, τοῦ αὑτοῦ εἶναι φήσομεν καὶ τὴν τοῦ, ἀγεννήτου, προσηγορίαν. Ὡς τοίνυν τὸ ἄφθαρτον τὸ μὴ προσεῖναι τῷ Θεῷ φθορὰν σημαίνει " καὶ τὸ ἀόρατον τὸ ὑπερβαίνειν αὐτὸν πᾶσαν τὴν διὰ τῶν ὀφθαλμῶν κατάληψιν καὶ τὸ ἀσώματον τὸ μὴ ὑπάρχειν αὐτοῦ τριχῇ διαστατὴν τὴν οὐσίαν - καὶ τὸ ἀθάνατον τὸ μηδέποτε διάλυσιν αὐτῷ προσγενήσεσθαι " οὕτω φαμὲν καὶ τὸ, ἀγέννητον, δηλοῦν τὸ γέννησιν αὐτῷ μὴ προσεῖναι. Εἰ μὲν οὖν μηδὲν τούτων στερητικὸν τῶν ὀνομάτων, οὐδὲ ἐκεῖνο. Εἰ δὲ ἐπ᾽ ἐκείνων δίδως τὸ κατὰ στέρησιν λέγεσθαι, ἐπὶ τῆς τοῦ ἀγεννήτου προσηγορίας οὐ συγχωρεῖς, εἰπέ, τίνος μὲν ἕξεως προλαβούσης στέρησιν ἐμφαίνει τὸ ἄφθαρτον; πῶς δὲ οὐχὶ τὸ ἴσον αὐτῷ δύναται τὸ ἀγέννητον; ᾿Αλλὰ περὶ μόνην ταύτην τὴν λέξιν κακοτεχνεῖ, διότι ἐντεῦθεν αὐτῷ αἱ ἀφορμαὶ τῆς ἀσεβείας ἤρτηνται. Ἵνα δὲ σαφὲς αὐτοῦ τὸ τέχνασμα γένηται, οὕτω ποιήσατε " οὗς ἐπὶ τοῦ ἀγεννήτου γυμνάσει λόγους, ὅτι οὔτε κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην, οὔτε κατὰ στέρησιν εὔλογόν ἐστι περὶ Θεοῦ λέγεσθαι, τούτους μετενεγκόντες ἐπ᾽ ἄλλου τινὸς τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων, σκοπεῖτε, Εὑρήσετε γὰρ ἑκάστῳ ἀκριβῶς ἐφαρμόζοντας. Καὶ, εἰ βούλεσθε, ἐπὶ τοῦ ἀφθάρτου ταῦτα λέγωμεν, αὐτὴν αὐτοῦ τὴν λέξιν μετακομίσαντες. Ἄφθαρτον δὲ λέγοντες, οὐ κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην σεμνύνειν οἰόμεθα δεῖν" ἀποτιννύναι δὲ αὐτῷ τὸ πάντων ἀναγκαιότατον ὄφλημα, τὴν τοῦ εἶναι ὅ ἐστιν ὁμολογίαν " ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ στέρησιν " εἴ γε τῶν κατὰ φύσιν αἱ στερήσεις εἰσὶ στερήσεις, καὶ τῶν ἕξεων δεύτεραι. Τί μᾶλλον ἐπὶ τοῦ ἀγεννήτου πρέπει ταῦτα φιλοσοφεῖν ἢ καὶ ἐπὶ τοῦ ἀφθάρτου, καὶ ὅλως ἐφ᾽ ἐκάστης φωνῆς τῆς κατὰ τὸν αὐτὸν τύπον ἐκφερομένης; ᾿Αλλ᾽ οὐδὲν τῶν ἄλλων αὐτῷ πρὸς τὴν ἀσέβειαν συνεργεῖ. Διὸ τῶν λοιπῶν οὐδὲ μέμνηται, καίτοι μυρίων ὄντων τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων.
Tina de esti ta hexēs tou logou skopeite. Deixas, hōs oietai, hoti adynaton estin epinoią lathein to agennēton, epagei" EUN. ᾿Alla mēn oude kata sterēsin" ei ge tōn kata physin hai sterēseis eisi sterēseis, kai tōn hexeōn deuterai. BAS. Tauta de, hoti ek tēs tou kosmou sophias perilalei, hyph᾽ hēs echtrachēlistheis, tais toiautais tōn logōn epetheto kainotomiais, ou chalepon epideixai. Aristotelous gar eisin, hōs hoi anegnōkotes eipoien an, en tais epigraphomenais autou Katēgoriais, hoi peri hexeōs kai sterēseōs logoi, deuteras einai legontos tōn hexeōn tas sterēseis. Hēmin de exērkei deixasin auton ouch ek tēs didaskalias tou Pneumatos, all᾽ ek tēs sophias tōn archontōn tou aiōnos toutou lalounta, to tou psalmou pros auton epiphthenxasthai, hoti Diēgēsanto moi paranomoi adoleschias, ouch hōs ho nomos sou, Kyrie" kai mathontas, hoti ouch ek tōn didagmatōn tou Kyriou hēmōn Iēsou Christou esti ta legomena, tēs autou phōnēs hypomnēsthēnai, hoti “Hotan lalę̄ to pseudos, ek tōn idiōn lalei; kai toutǭ tǭ tropǭ tous pollous tōn logōn heautois syntemein, enteuthen pasi kataphanes poiēsantas, hoti oudemia hēmin pros hautous koinōnia. Tis gar symphōnēsis Christǭ pros Beliar? hē tis meris pistǭ meta apistou? Hina de mē doxōmen di᾿ aporian elenchōn eis tēn siōpēn katapheugein, phere, kai peri toutōn brachea dialechthōmen. Polla, ō Eunomie, tōn peri Theou legomenōn kata ton homoion horōmen ekpheromena typon, hoion ho aphthartos, ho athanatos, ho aoratos. Tou de autou typou tithemetha einai kai to, agennētos. Ei men oun sterētika tines onomazousi ta toiauta, ou pros hēmas ho logos. Oute gar ismen technologias lexeōn, oute tous eidotas zēloumen. Plēn ge dē hoti houper an tethōsin hai loipai phōnai has apērithmēsametha, tou hautou einai phēsomen kai tēn tou, agennētou, prosēgorian. Hōs toinyn to aphtharton to mē proseinai tǭ Theǭ phthoran sēmainei " kai to aoraton to hyperbainein auton pasan tēn dia tōn ophthalmōn katalēpsin kai to asōmaton to mē hyparchein autou trichę̄ diastatēn tēn ousian - kai to athanaton to mēdepote dialysin autǭ prosgenēsesthai " houtō phamen kai to, agennēton, dēloun to gennēsin autǭ mē proseinai. Ei men oun mēden toutōn sterētikon tōn onomatōn, oude ekeino. Ei de ep᾽ ekeinōn didōs to kata sterēsin legesthai, epi tēs tou agennētou prosēgorias ou synchōreis, eipe, tinos men hexeōs prolabousēs sterēsin emphainei to aphtharton? pōs de ouchi to ison autǭ dynatai to agennēton? ᾿Alla peri monēn tautēn tēn lexin kakotechnei, dioti enteuthen autǭ hai aphormai tēs asebeias ērtēntai. Hina de saphes autou to technasma genētai, houtō poiēsate " hous epi tou agennētou gymnasei logous, hoti oute kat᾽ epinoian anthrōpinēn, oute kata sterēsin eulogon esti peri Theou legesthai, toutous metenenkontes ep᾽ allou tinos tōn peri Theou legomenōn, skopeite, Heurēsete gar hekastǭ akribōs epharmozontas. Kai, ei boulesthe, epi tou aphthartou tauta legōmen, autēn autou tēn lexin metakomisantes. Aphtharton de legontes, ou kat᾽ epinoian anthrōpinēn semnynein oiometha dein" apotinnynai de autǭ to pantōn anankaiotaton ophlēma, tēn tou einai ho estin homologian " alla mēn oude kata sterēsin " ei ge tōn kata physin hai sterēseis eisi sterēseis, kai tōn hexeōn deuterai. Ti mallon epi tou agennētou prepei tauta philosophein ē kai epi tou aphthartou, kai holōs eph᾽ ekastēs phōnēs tēs kata ton auton typon ekpheromenēs? ᾿All᾽ ouden tōn allōn autǭ pros tēn asebeian synergei. Dio tōn loipōn oude memnētai, kaitoi myriōn ontōn tōn peri Theou legomenōn.
[9] Look at what comes next in his argument. Having shown, as he thinks, that "unbegotten" cannot be taken by conceptualization, he adds:
EUNOMIUS: "Nor indeed by privation, since privations are privations of what belongs to nature, and are posterior to the possessions."
BASIL: That he chatters about this out of the wisdom of the world, by which he was thrown headlong and took to such innovations in argument, is not hard to show. For the discussions of possession and privation belong to Aristotle, as those who have read him would say, in the work entitled the Categories, where he says that privations are posterior to possessions. For us it would have been enough, having shown that he speaks not from the teaching of the Spirit but from the wisdom of the rulers of this age, to say to him the words of the psalm, "The lawless have told me idle tales, but not as your law, O Lord"; and, having learned that what he says is not from the teachings of our Lord Jesus Christ, to remember his own word, "When he speaks the lie, he speaks from his own"; and in this way to cut short most of the argument for ourselves, making it plain to all from this that we have no fellowship with them. For what accord has Christ with Belial? Or what portion has a believer with an unbeliever? But lest we seem to take refuge in silence for want of refutations, come, let us discuss these things briefly too. Many of the things said of God, Eunomius, we see expressed in the same form, for example "incorruptible," "immortal," "invisible." We take "unbegotten" also to be of the same form. If, then, some call such terms privative, our argument is not with them; for we neither know the technicalities of words nor envy those who do. Only this we shall say: wherever the other words we have listed are placed, there also belongs the designation "unbegotten." As, then, "incorruptible" signifies that corruption does not belong to God, and "invisible" that he surpasses … every apprehension through the eyes, and "incorporeal" that his essence is not extended in three dimensions, and "immortal" that dissolution will never befall him, so we say that "unbegotten" also shows that begetting does not belong to him. If, then, none of these names is privative, neither is that one. But if you grant that those are said by way of privation, but do not concede it in the case of the designation "unbegotten," tell me: of what prior possession does "incorruptible" show the privation? And how does "unbegotten" not have the same force as it? But he plays his tricks about this one word alone, because on it the starting points of his impiety depend. To make his trick plain, do this: take the arguments he exercises on "unbegotten," that it is reasonable to say it of God neither by human conceptualization nor by privation, carry them over to another of the things said of God, and look: you will find them fitting each one exactly. If you like, let us say them of "incorruptible," carrying over his very wording: "When we say 'incorruptible,' we do not think we ought to honor him by human conceptualization, but to pay him the most necessary debt of all, the confession that he is what he is; nor indeed by privation, since privations are privations of what belongs to nature and are posterior to the possessions." Why is it more fitting to philosophize in this way about "unbegotten" than about "incorruptible," and in general about every word expressed in the same form? But none of the others helps him toward his impiety; that is why he does not mention the rest, though the things said of God are countless.
Textual problem in this passage: see the notes.
Ps 119:85 (118:85 LXX) (quotation, high confidence) · John 8:44 (quotation, high confidence) · 2 Cor 6:15 (quotation, high confidence) · 1 Cor 2:6 (allusion, high confidence)
Notes and citation
Summary: Basil traces Eunomius's argument about privation to Aristotle's Categories and shows that 'unbegotten' belongs with 'incorruptible,' 'invisible,' and 'immortal,' so that his reasoning would prove too much.
- Chapter 9 of Book 1. A line is lost after 'he surpasses' (marked …); Migne's Latin and notes are removed by logged corrections. The same chapter appears a second time in the scan (staged 1.15-1.16), with the same gap.
- Aristotle, Categories 10 (possession and privation). Ps 119:85 (LXX 118:85) is quoted in its Septuagint form; John 8:44; 2 Cor 6:15; 'the rulers of this age' is 1 Cor 2:6.
- 'Possession' renders ἕξις (state, having), the counterpart of στέρησις, 'privation'.
Notes on the original text
- Digital text corrected (OCR misreading; scan debris removed (Migne's Latin column, notes, marginal letters or numbers); scan debris removed (Migne's Latin column, notes, marginal letters or numbers); OCR misreading): σχοπεῖτε. → σκοπεῖτε.; χατὰ στέρησιν" → κατὰ στέρησιν"; χατὰ φύσιν → κατὰ φύσιν; α: στερήσεις → αἱ στερήσεις; ἐχ τῆς τοῦ → ἐκ τῆς τοῦ; χόσμου σοφίας → κόσμου σοφίας; χαινοτομίαις, → καινοτομίαις,; ἐ πιδεῖξαι. → ἐπιδεῖξαι.; ᾿Αριστητέλους → Ἀριστοτέλους; ἀνεγνωχότες → ἀνεγνωκότες; Κατητγορίαις, → Κατηγορίαις,; εἶνα: λέγοντος → εἶναι λέγοντος; ἐξήρχει δείξασιν → ἐξήρκει δείξασιν; ἐχ τῆς διδασχαλίας → ἐκ τῆς διδασκαλίας; ἐχ τῆς σοφίας → ἐκ τῆς σοφίας; αἰῶνος; τούτου → αἰῶνος τούτου; ἐπ'φθέγξασθαι, → ἐπιφθέγξασθαι,; Διηγήσαγτό → Διηγήσαντό; ἀδειῖεσχίας, → ἀδολεσχίας,; ἀ.1." οὐχ → οὐχ; ἐχ τῶν διδαγμάτων → ἐκ τῶν διδαγμάτων; Δα.1ῇ τὸ → λαλῇ τὸ; «1ω.λεῖ" → λαλεῖ·; ποὶλοὺς τῶν → πολλοὺς τῶν; χαταφανὲς → καταφανὲς; χοινωνία. → κοινωνία.; συμφρώγησις → συμφώνησις; Βε- “ίαρ; ἣ τίς → Βελίαρ; ἣ τίς; χαταφεύγειν, → καταφεύγειν,; ἐχφερόμενα → ἐκφερόμενα; ἄφθαοπος, → ἄφθαρτος,; Τοὺ δὲ αὐτοῦ → Τοῦ δὲ αὐτοῦ; τ'θέμεθα → τιθέμεθα; ἀγέγγητος. → ἀγέννητος.; στερητιχά → στερητικά; ὀνομάξουσι → ὀνομάζουσι; ἡ μᾶς ὁ λόγος. → ἡμᾶς ὁ λόγος.; μῇ προσεῖνα: → μὴ προσεῖναι; ὑπερδαίνειν → ὑπερβαίνειν; ποιὴ δχ ἔππι8 0 σορί Δ Πα] πιούο; ἃ. Ποη ΓΘΟυϑΑ δὶ 6.}}} ἀδοογάγα δχ ποϑίγᾷ οὐ πο ρί θη ταοπθ μοῦ ἃραἱ ἰμ δἀϊιίοης Ρατγίβιθβὶ, ἐϊα δὲ ἰπ οαπίοηθ θη, εἴ απίς να ται ἐνάΐσαγα νοὶ 586, Πόσα ἢ ἀπο ΓᾺ πὶ τὸ ἀγέννητον, ἐν σοπίιηι. Βαϊιὶ ἐι Άδχ. φαΐϊπιι οὐχ ἐχ τῶν θείων καὶ ἀληθινῶν διδαγμάτων, ποπ ἐπ αἰυϊπὶς υετίεφιε 40. κπᾶσαν τὴν → πᾶσαν τὴν; ἀσώ- Α ἷπ θ 60 : δ᾽ ἰν 5 0116, Οχο 6 ματον τὸ → ἀσώματον τὸ; στερητιχὸν → στερητικὸν; ἐχεῖνο. Εἰ → ἐκεῖνο. Εἰ; ἐχείνων δίδως → ἐκείνων δίδως; χατὰ στέρησιν λέγεσθαι, → κατὰ στέρησιν λέγεσθαι,; εἰπὶ, τίνος → εἰπέ, τίνος; προλαδούσης → προλαβούσης; στέρῆσιν → στέρησιν; (θὅ) ἀγέννητον; → ἀγέννητον;; χαχοτεχνεῖ, → κακοτεχνεῖ,; ἀσεδείας → ἀσεβείας; αὐὖ- «οὔ τὸ τέχνασμα → αὐτοῦ τὸ τέχνασμα; χατ᾽ ἐπίνοιαν → κατ᾽ ἐπίνοιαν; χατὰ στέρησιν εὔλογόν → κατὰ στέρησιν εὔλογόν; μετενεγχόντες → μετενεγκόντες; σχοπεῖτε, → σκοπεῖτε,; ἀχριδῶς ἐφαρμόζοντας. → ἀκριβῶς ἐφαρμόζοντας.; μεταχομίσαντες. → μετακομίσαντες.; ΓΛφθαρτον → Ἄφθαρτον; λέὕοντες, → λέγοντες,; ἐχάστης φωνῆς → ἐκάστης φωνῆς; χατὰ τὸν → κατὰ τὸν; ἔχφερομένης; → ἐκφερομένης;; ἀσέὅειαν → ἀσέβειαν; χκαί- ς τοι μυρίων → καίτοι μυρίων.
Extrabiblical texts: Aristotle, Cat. 10 (Aristotle (works); allusion)
Topics: Heresy
Cite (SBL): Basil, Eun. 1.9 (PG 29:529; trans. Sophia Scriptura, https://sophiascriptura.com/fathers/basil-contra-eunomium/1-4/#p-1-9). (abbreviation not yet checked)
BibTeX · RIS (whole work; this passage's key: sophiascriptura-basil-contra-eunomium-1-9) · Report an error
Translation: Translated by Claude from the Greek of Migne PG 29 (archive.org OCR; slips, Migne's Latin and notes removed as logged corrections; chapters renumbered to Garnier's divisions) and checked privately against FOTC 122 (Against Eunomius).